Dialogu ndėrfetar te shqiptarėt
Emine A. Vezaj
Do tė ishte pak e ēuditshme pėr shqiptarėt Ballkanas sikur tė pyetej ndonjėri prej tyre se cilės pėrkatėsi konfesionale i pėrket pasi qė tė gjithė bashkėjetojnė dhe bashkėveprojnė sė bashku pa qenė inferior nė asnjė aspekt. Kjo ndodh vetėm me shqiptarėt e Ballkanit. Nga njė shqiptar qoftė ai i pėrkatėsisė islame, katolike apo edhe ortodokse ėshtė normale tė dėgjosh nga fjalori i tij fjalė tė besimit islam apo edhe atij katolik. Njė shqiptar i besimit Islam pėrdorė fjalėn O Zot nė ndėrkohė qė edhe njė katolik pėrdorė frazat Allah Allah, InshaAllah si edhe tė tillė qė pėrdorin edhe pėrshėndetjen Islame Selam alejkum dhe pa u keqkuptuar ndėr vete asnjėherė, por edhe tjetra se tek njė shqiptar mund tė hasėsh nė emra me tė cilėt emėrtohen besimtarėt islam, por edhe ato katolik tė tillė mund tė pėrmend emrat Kamber, Hajdar pėr njė katolik ndėrkaq, Robert pėr njė mysliman. Pėr shqiptarėt nuk ėshtė aspak befasues edhe ky realitet, kur njė shok i tij katolik hyn nė xhami apo edhe kur njė mysliman i bashkohet shokut tė tij nė festėn e krishtlindjeve. Besimtarėt e tė dyja konfesioneve pa asnjė fanatizėm festojnė tė dy festat si atė tė Bajramit por edhe atė tė Krishtlindjeve, madje ato festohen sė bashku nė njė ambient, shpesh edhe familjar. Krejt e njėjta gjė ndodh edhe nė festėn e Pashkėve dhe anasjelltas festa e Bajramit, sidomos kjo qartė vėrehet kur ėshtė fjala nė familjet e pėrziera pėr nga besimi. Pėr familjet qė jetojnė sė bashku nė njė shtėpi qė kanė ēdo gjė tė pėrbashkėt, pėrpos besimit, sepse njė pjesė prej tyre janė mysliman ndėrsa pjesa tjetėr katolikė, janė aktuale rastet kur njė grua katolike gjatė muajit tė Ramazanit qėndron zgjuar pėr tė pėrgatit syfyrin pėr familjarėt tjerė myslimanė, por edhe familjarja tjetėr kur shėrben pėr festė tė Pashkėve. Shkas nga kjo frymė toleruese dhe bashkėjetese me jep edhe shembulli i njė familje me besim tė pėrzier ku njė vėlla tė jetė i njė besimi tjetėr kurse tjetri nė besim tjetėr. Rast tė ngjashėm tė kėsaj laramanie kemi rastin e fshatit Zhegėr tė Gjilanit nga tė cilėt dy prej vėllezėrve janė shkolluar njėri pėr prift tjetri pėr hoxhė. Nė kėtė tolerancė kuptohet, se ndikim kanė edhe vet fetė, pra mėsimi i tyre, sipas tė cilit tė gjithė njerėzit janė tė barabartė para Zotit, pra nė instancė tė fundit ata janė vėllezėr, dhe si tė tillė duhet tė kenė dashuri dhe tė jenė respektues ndaj besimit tė secilit. Zaten kjo ėshtė edhe pikėpamja e fesė e cila predikon bashkimin e njerėzimit.
Skėndejmi, Kurani thekson vazhdimisht unitetin e njerėzimit domethėnė ata vijnė nga tė njėjtėt prindėr: Njerėzit nuk ishin tjetėr pos tė njė feje, por u pėrēanė... (10:19). Gjithashtu besimi pastėr sqaron se nė besimin e pastėr nuk ka monopol. Nė Kuran thuhet: ...e nuk pati asnjė nga popujt qė nuk pati tė dėrguar (35:24). Ky ėshtė Allahu, me dijen e Tij tė Pafundme, ai ka dėrguar profetė dhe tė dėrguar pėr gjitha kombet qė ato tė udhėzohen. (2:213, 10:37). Besimi i pastėr urren detyrimin dhe intolerancėn. Islami nuk beson nė detyrim dhe intolerancė ashtu si bėhet e qartė nga ajeti kuranor 2:256 la ikraha fid-din (qė do tė thotė: Nė fe nuk ka dhunė). Besimi ėshtė diēka qė njerėzit duhet ta zgjedhin pėr veten e tyre. Prandaj Allahu nuk ka detyruar askėnd qė tė jetė njė besimtar i vėrtetė dhe i ka dhėnė atij vullnet tė lirė pėr tė zgjedhur mes disa alternativave. Kurani thotė: E ti thuaj: E vėrteta ėshtė nga Zoti juaj, e kush tė dojė le tė besojė, e kush tė dojė le tė mohojė (18:29). Dhe krejt nė fund besimi pastėr mirėpret diversitetin nė ēėshtjet e besimit. Islami mėson se diversiti njerėzor ėshtė njė shenjė e mėshirės sė Zotit dhe njė shenjė pėr njerėzit e dijes: Nga argumentet e tij ėshtė krijimi i qiejve dhe i tokės, ndryshimi i gjuhėve tuaja dhe i ngjyrave tuaja. (30:22) Kurani e pranon realitetin e ndryshimit dhe diversitetit brenda njerėzimit. Ai tė jep pėrshtypjen se larmia ėshtė pjesė e planit hyjnor: Sikur tė dėshironte Zoti yt do ti bėnte njerėzit tė njė feje.... (11:118)
Koekzistenca trikonfesionale ndėr shqiptarė, e verifikuar ndėr shekuj
E ēuditshme, por e vėrtet. Koekzistenca trikonfesionale ndėr shqiptar, e verifikuar ndėr shekuj, me dialog dhe paqe edhe me besimtarėt tjerė me njė ekumenizėm dhe dialog shembullor, ėshtė shtyllė e qytetėrimit shqiptar. Kjo dukuri pa dyshim se nuk ka ardhur aq lehtė, megjithėse mund tė kėtė pasur edhe faza kur urrejtja ka qenė prezentė, por marrė nė pėrgjithėsi toleranca fetare ndėr shqiptar konsiderohet si njėra ndėr epitetet mė tė pasura qė pėrmban ky popull. Sidoqoftė, pėr mė tutje askush nuk mund tė jep siguri pėr kėtė gjendje e cila ka qenė aktuale deri mė sot, dhe a do tė vazhdojė edhe mė tė jetė prezentė.
Nė Kosovė ekzistojnė tre komunitete tė konsiderueshme fetare. Komuniteti mysliman, katolik dhe ortodoks, dhe kėto komunitete me kohė kanė ruajtur dialogun ndėrfetar. Gjithsesi, dialogu ndėrfetar tek shqiptarėt nė Kosovė mund tė pėrmendet si njė fakt qė ka gjallėruar prej kohėsh dhe ende ėshtė aktual. Edhe toleranca shqiptare ndaj popujve tė tjerė ėshtė dhuratė kuranore, sepse evroperėndimorė t nuk e kanė. "Nuk ka pėrparėsi arabi ndaj joarabit as i bardhi ndaj tė ziut pėrveē se nė dronė dhe devotshmėrinė ndaj Zotit" (Hadith).
Si kanė arritur shqiptarėt deri kėtu pėr tė ruajtur kėtė dialog?
Shqiptarėt, ashtu sikurse edhe popujt tjerė tė botės, kanė fetė tė tyre, atdheun, kombin, gjuhėn dhe historinė e tyre. Pėr shkak tė pozitės strategjike tė vendit tė tyre, si urė qė lidh Lindjen me Perėndimin, nėpėr trojet shqiptare gjatė historisė kanė kaluar shumė ushtri tė perandorive tė ndryshme. Pėr kėtė ata pėsuan edhe nė aspektin kombėtar, fetar e kulturor. Ashtu siē na mėson historia, tė parėt tanė nė aspektin fetar kaluan nga paganizmi nė krishterim dhe, mė nė fund, nė islamizėm, kėshtu qė nė kohėn e sotme, shumica dėrmuese e shqiptarėve u pėrkasin fesė Islame dhe pjesa tjetėr asaj tė krishterė me dy ritet, atij lindor-ortodoks dhe atij perėndimor-katolik.
Falė vetėdijes sė tyre tė lartė, si edhe interpretimit tė drejtė tė misionit tė fesė nga ana e prijėsve fetarė, ndėr shqiptarė nuk pati asnjėherė pėrēarje nė baza fetare. Secili prej tyre me liri tė plotė e predikonte dhe e praktikonte fenė e vet, e kur atdheut i kanosej rreziku nga armiqtė e jashtėm, ata tė gjithė ishin unik nė mbrojtje. (Mr. Qemajl Morina, Mbi fenė, atdheun dhe kombin, fq. 45, Takvim Kalendar,1998. Prishtinė, 1998.)
Feja nė pėrgjithėsi ndėr shqiptar si nė tė kaluarėn edhe tani, asnjėherė nuk ka qenė nė pėrpjekje pėr tė legjitimuar veten e saj si doktrinė fetare, por ajo gjithherė ka luftuar si edhe ne ditėt e sotme pėr ruajtjen e kombit si dhe integrimin e saj nė strukturat mė tė larta nė familjen e madhe Evropiane.
Tė tre fetė tė cilat sot janė aktuale, gjithherė janė konsideruar si njė shtyllė e fort qė ka ndihmuar tė mos shemben para ēdo sunduesi apo tirani. Shembuj tė tillė kemi kur feja krishtere ka ndihmuar mbijetesėn nė lashtėsinė romake, ortodoksizmi nė atė bizantine, si dhe feja Islame qė konsiderohet njė shtyllė shumė e fort e mbijetesės se shqiptarėve nga asimilimi latin, grek e sllav. Kjo formulė e koekzistėncės nė mes feve mund tė konsiderohet si njė lidhje e fort e cila krahas besimit lidh edhe atdhetarizmin, por mė shumė edhe si njė lidhje bashkėjetese mė fqiun nė rrethane lufte dhe paqeje. Jo vetėm kaq, por shqiptarėt janė tė vetmet qenie nė botė qė pėrjetuan sanksionim me kushtetutė tė mohimit tė ushtrimit tė kultit. Pas pėrfundimit tė Luftės sė Dytė Botėrore, nė Shqipėri pushtetin e marrin komunistėt, tė cilėt do ta zyrtarizojnė ateizmin si ideologji tė tyre pėr tė luftuar deri nė ekstrem polimonoteizmin fetar, qė me shekuj kishte mbizotėruar nė shtetin shqiptar. Shqiptarėt prej 1976 jetuan si ateist. Gjithashtu duhet pėrmend edhe faktin se pėr fat tė keq kjo frymė ateizmi ishte pėrhapur edhe nė Kosovė, nė mėnyrė tė veēantė, mes inteligjencės. Si rezultat i kėsaj ishte qė nga kjo periudhė tė dalin edhe gjenerata tė cilėt ishin tė edukuar nė frymėn ateiste dhe qė kur pyeteshin pėr pėrkatėsin fetare tė tyre si kartė identifikimi pėrdornin me tė madhe sintagmėn e njohur tė rilindėsit tonė tė njohur Vaso Pasha se feja e shqiptarit ėshtė shqiptaria, e cila ishte thėnė nė njė moment tė caktuar qė kishte pėr qėllim mobilizimin e shqiptarėve pa dallim feje apo krahine kur ishte nė pyetje mbrojtja e atdheut. Madje njė konstatim tė tillė pėrfundon edhe Akad. Markė Krasniqi ku thotė: Kėto vargje shumėkush i keqkuptoi si shprehje tė mendimit ateist, antifetar. Poeti ynė ka qenė besimtar katolik dhe patriot, ai nuk ishte kundėr fesė, por ishte i mendimit se pėr shqiptarėt sikurse edhe te popujt e tjerė mbi tė gjitha duhet tė jetė interesi kombėtar, duhet ta duam kombin mė njė dashuri tė ngritur nė shkallėn e dashurisė ndaj religjionit dhe feja tė mos jetė element ndasie nė asnjė mėnyrė nė mes tė shqiptarėve por kusht i vetėm pėr ekzistencėn kombėtare shqiptare pėrfundon Krasniqi. (Toleranca fetare mes myslimanėve dhe katolikėve nė Kosovė nė Feja Kultura dhe tradita Islame ndėr Shqiptarėt, Prishtinė, Kryesia e Bashkėsisė Islame tė Kosovės: 1995, f. 207).
Pas gjithė kėtyre trazirave qė ndodhėn nė mesin e shqiptarėve mbetet qė marrėdhėniet ndėrfetare pėr ta tė mos reduktohen vetėm te dialogu mes feve monoteiste, por tashmė te dialogu i fes dhe jo fesė gjithashtu, mes besimtarit dhe ateistit. Tashmė kjo tregon edhe njė frymė mė tė gjerė mirėkuptimi mes pjesėtarėve tė fesė, tashmė nė frymė bashkėjetese edhe me atė qė beson, por edhe atė qė nuk beson.
Rrjedhimisht ėshtė fakt tė thuhet, se dialogu fetar dhe kuptimi ndėrfetar ėshtė i qenėsishėm nė mesin e Shqiptarėve, por duhet bėrė ēmos qė ta ruajmė dhe kultivojmė edhe mė tutje kėtė frymė toleruese me komshinjtė tanė me tė cilėt takohemi bisedojmė dhe ndajmė ndonjė pjesė tė ditės bashkė me ta. Si nga e kaluara qė kemi ruajtur kėtė frymė bashkėjetese, duhet qė edhe tani institucionet tona fetare dhe ato edukativo-arsimore fusin tek njeriu ndjenjėn e dashurisė nė radhė tė parė pėr Zotin, e mė pas edhe pėr Kombin, Atdheun, edukatė kjo e mirėfilltė fetare e familjare, sepse pa njė edukatė tė tillė nuk mund tė ketė as Komb e as Atdhe. Tė parėt tanė nė tė gjitha periudhat e historisė bashkuan tė gjitha kėto elemente duke ēmuar edhe fenė, atdheun, gjuhėn dhe kombin.
Feja e Islame ėshtė fe e paqes dhe dialogut, ne shqiptarėt ballkanas kemi ditur ta ruajmė kėtė amanet edhe me fqinjėt tanė tė krishterė e ortodoks. Kėtė precedent tonin le ta ndjekin edhe bashkėjetuesit tanė ngase kėtė e kanė edhe shembull nga vet kleri i tyre Papa gjon Pali II-tė, tashmė i ndjerė, kur vizitoi xhamin Emevite nė Damask.
Pa dashur tė hyjė nė hak tė lexuesit nė interpretim tė drejtė tė asaj qė desha tė pėrfundojė nė kėtė punim do tė sjellė edhe atė qė deklaroi Mario Scialo, kryetar i komunitetit mysliman tė Italisė, i cili tha se: Edhe Papa Gjon Pali II-tė nė fillim ishte mė i ngurtė, por mė vonė u bė Papa i parė qė vizitoi njė xhami zyrtarisht. Kjo ndodhi nė vitin 2001, kur Papa Gjon Pali vizitoi xhaminė Emevite nė Damask. Tė shpresojmė se edhe Papa Benedikti XVI do tė ndryshojė qėndrimin e tij dhe, pėr hir tė Fjalės sė vėrtetė, do tė nisė dialogun me myslimanėt dhe do t'u kėrkojė falje atyre pėr krimet kryqtare tė mesjetės. E nėse nuk dėshiron tė ballafaqohet me njė sfidė tė kėtillė, ne myslimanėt pėr kėtė e kemi pėrgjigjen kaherė: "Ju keni fenė tuaj (sė cilės i pėrmbaheni), e unė kam fenė time (sė cilės i pėrmbahem)". (Kur'an, 109/6).