Nė kohėrat e vjetra nuk ka ekzistuar mendimi pėr barazi juridike siē ėshtė kjo nga feministėt e rijnė. Por ėshtė njė rregull qė nė institucionin mė tė lart familje, detyrat dhe obligimet varėn nga aftėsitė apo mundėsit qofshin ato materiale apo edhe shpirtėrore, duke mos bėrė kurrfarė gare pėr njė barazi gjinore dhe se secila palė ėshtė obliguar qė tė kryej atė obligim brenda mundėsive gjithnjė duke respektuar aftėsinė e njėri tjetrit. Prandaj kjo ėshtė e njėjtė edhe nė jetėn publike me theks tė veēantė politikėn pasi nė kėtė temė ėshtė pėrqėllimuar ky problem nėse munda ta quaja tė tillė i cili vė nė paragjykim njė barazi gjinore para tė drejtės juridike. Nga e cila kėrkohen tė drejta dhe liri tė barabarta.
Edhe gruaja sikurse edhe rivali i saj burri janė njė qenie qė posedojnė njė shpirt, njė jetė, njė obligim dhe njė detyrim, por nė disa aspekte sikurse gratė dėshirojnė tė ia kalojnė meshkujve me disa tė drejta dhe obligime qė kėrkohen nga trendėt e jetės. Ato dėshirojnė qė tė jenė tė barabarta nė tė gjitha aspektet pa marr parasysh se nė cilat situate, rrethana dhe gjendje mund tė zhvillohen ato.
Nė kėtė temė qė ėshtė mjaftė e pėrfolur si nė media elektronike, por edhe nė ato tė shkruara i epet njė prioritet personalitetit tė gruas karshi botės sė civilizuar dhe kjo nuk ėshtė vetėm njė problem qė ngriti pluhur nė rajonet e Ballkanit, por si duket ėshtė edhe nė vendet tjera me civilizime te nduarduarta.
Kur ėshtė fjala rreth luftės qė bėhen nė emėr tė tė drejtave tė femrės nė vendet islame ajo, mė sė shumti ėshtė si rezultat i ndikimit nga Perėndimi. Nuk mund tė thuhet se gjatė historisė nuk hasim nė gra tė cilat ishin dishepuj tė perandorėve apo udhėheqėsve tė tyre si nė botėn islame ashtu edhe nė atė tė krishtere, por si duket kjo nuk le hapsin edhe shumė tė mjaftueshme pėr diskutime tė mirėfillta ngase edhe sot ekzistojnė forume politike grash nė tė gjitha partitė qofshin ato tė perėndimit apo edhe tė lindjes, por si duket kėto shėrbejnė mė shumė si dekor i partive sesa si mjetė pėr tė rritur pjesėmarrjen e grave nė politikė. Sepse kudo qofshin kėto forume grash asnjėra nga kėto forume nuk ka buxhet tė sajin dhe tė gjitha kėto varen kryesisht nga ndonjė shoqatė biznesmenėsh apo edhe nga kryetari i partisė tė cilėn edhe e pason ajo.
Vlen pėr tu theksuar edhe kjo se pjesėmarrja e gruas ėshtė njė realitet i ri nė politikėn shqiptare, por edhe nė atė ballkanase, megjithėse ka pasur edhe ma herėt gra tė kyqyra nė politik sa pėr tė mos thėnė se fare nuk kanė ekzistuar ato.
Kėshtu gruan shqiptare e gjejmė aktive nė ēdo pore tė jetės, si: organizatore e pjesėmarrėse e protestave kundėr ndryshimeve kushtetuese, pjesėmarrėse aktive e demonstratave tė vitit 1989, delekade e denjė nė Kuvendin e Kosovės, ku me trimėri ngriti gishtat dhe votoi kundėr Serbisė okupuese, dhe pse e dinte se dyert e burgut i kishte tė hapura. Gruaja shqiptare, delegate e Kuvendit tė Kaēaikut, mori pjesė pa ngurim nė tė dhe shpalli Republikėn e Kosovės. Ajo edhe tani sė bashku me burrat delegat, ndodhet nė ekzil, duke ndrydhur mallin deri edhe pėr gurėt e Kosovės.[1]
Por prapė se prapė kjo ėshtė njė problem qė kohėve tė fundit nė Kosovė ajo ėshtė bėrė ndoshta sintagma mė e pėrfolur dhe se pjesėmarrja e saj nga disa konsiderohet si PRO dhe disa CONTRA, por a ėshtė kjo njė rast i mirė pėr shqyrtim pėr tė bėrė njė analizė mė tė thuktė se vėrtet a ėshtė kjo Contra nga mentaliteti i Lindjes dhe kjo PRO nga ai perėndimit apo si rrjedhojė e aftėsisė dhe mundėsive tė saja tė kufizuara, por kjo le tė shtjellohet ne vijim pėr tė nxjerr njė pėrfundim mė konkret dhe pėr tė analizuar atė qė ėshtė mė frytdhėnėse.
Shqipėria konsiderohet njėra ndėr vendet me pėrfaqėsi mė vogėl tė grave nė politikė. Nė njė studim qė ėshtė nxjerrė nga Unioni Ndėrparlamentar Shqipėria zė vendin e 115-tė nga 187 vende nė Botė, dhe natyrisht tė fundit po tė krahasohet me vendet e Evropės Juglindore. Partitė me mė shumė gra nė Parlamentin Shqiptarė janė Partia Socialiste me 4 deputete, Partia Demokratike me 3 deputete, Partia Socialdemokrate 2 deputete dhe Partia Republikane me 1 deputete, ndėrkaq kujtojmė se partitė tjera parlamentare ne Kuvendin e Shqipėrisė nuk kanė asnjė grua nė kabinetin e tyre qeveritar. Sa i pėrket pjesėmarrjes sė gruas nė Parlamentin kuvendit tė Kosovės kemi kėtė pėrbėrje; Lidhja Demokratike me 14 deputete, Partia Demokratike me 10 deputete, Aleanca pėr Ardhmėrin e Kosvės me 3 deputete, dhe Lista qytetare ORA me 2 deputete. Nė kėtė numėr ėshtė pjesėmarrja e gruas nė politikėn shqiptare gjejgėsisht nė Kosovė. Ndėrkaq nga propozim rregullorja e UNMIK-ut pėr zgjedhjet komunale parashihet njė stimulim i veēantė pėr gratė, kėshtu qė krahas kėsaj, 30 pėrqindėshi garantohet pėr gratė, kjo garantohet edhe nėse kandidatet nuk fitojnė numrin e mjaftueshėm tė votave.
Kur jemi kėtu te kėto parti duhet theksuar se as ne vendet mė tė civilizuara nuk ėshtė mė i mirė pozicionimi nė politik i femrės vetėm se ajo mund tė paraqitet mė shumė si dekor siē e kam pėrmendur mė lart se sa roli i saj tė jetė frytė dhėnės pėr shoqėrinė. Gjithashtu kujtojmė se pjesėmarrja e femrės nė politikėn shqiptare ( kur them shqiptare kam parasysh edhe atė nė Kosovė) ėshtė nė kėtė gjendje; para zgjedhjeve dalin disa burra me gra pėr dore dhe bėjnė disa betime false politike se do tė ndryshojnė gjendjen e gruas, gjithashtu edhe disa involvime se mė shumė do tė angazhojnė gruan nė sferėn politike dhe shoqėri dhe se ajo do tė zė vendin e merituar nė shoqėrinė e civilizuar, por ēfarė ndodhė tė nesėrmen kur bėhet lista e deputeteve, kur zgjidhen kryesit e partive, kur emėrohen drejtorit e pėrgjithshme, fisnikėria e tyre parazgjedhore dhe premtimet e bukura tė tyre zbehen, dhe kėshtu ajo ėshtė shfrytėzuar si njė mjet pėr qėllime tė tyre politike.
Pėr fat tė keq me kėtė realitet duhet tė mėsohet gruaja shqiptare, dhe ti thotė jo kėsaj tė drejtė tė saj. Po kush e ka fajin? politika apo gratė? mentaliteti shqiptarė nė pėrgjithėsi, apo nė tė gjitha vendet ėshtė kėshtu pėr shkak tė krijimtarisė sė saj e cila ėshtė vetėm pėr tė shpėrndarė butėsi pėr fėmijėt dhe bashkėshortin e saj.
Politika e gruas nė besimin islam:
Nė kuran nuk ka diēka konkrete rreth pjesėmarrjes sė saj nė jetėn politike, por nė tė ka vetėm ajete qė nė mėnyrė tė drejtpėrdrejt flasin edhe pėr angazhimin e saj nė jetėn publike. Siē ėshtė ajeti kuranor ku urdhėrohet si burri po ashtu edhe gruaja qė tė urdhėrojnė nė tė mirė dhe tė ndalojnė nga e keqja dhe e shėmtuara. Allahu xh.sh. thotė:
Besimtarėt dhe besimtaret janė tė dashur pėr njėri-tjetrin, urdhėrojnė pėr tė mirė e ndalojnė nga e keqja...[2]
Nė kėtė ajet urdhėrohen tė dy gjinitė dhe pikėrisht urdhri pėr tė mirė ėshtė qė nga kreu i shtetit deri te qytetari mė i vogėl, por kur ėshtė nė pyetje gjinia femėrore kjo nuk do tė thotė se ajo mund tė kryen kėtė aktivitet pa ndihmėn dhe pėrkrahjen e njė stafi tė pėrkryer qė udhėhiqet nga njė elitė meshkujsh, por edhe nėse nė ajet ėshtė pėrqėllimuar pėr dy gjinitė kjo nuk do tė thotė se e vė gruan nė njė pozitė qė ajo medoemos duhet ta kryej patjetėr, por gjithnjė brenda kufijve dhe mundėsive tė caktuara.
Gjithashtu Muhammedi a.s. kur ka thėnė;
Feja ėshtė kėshillė pėr Allahun, tė Dėrguarin e tij, Librin e tij, dijetarėt islamė, dhe pėr tė gjithė muslimanėt.
Kėtu nuk ėshtė pėrkufizuar vetėm pėr meshkujt. Por si na ėshtė e njohur pėr femrėn e cila e kundėrshtoi mendimin e Omerit. Citojmė kėtė ngjarje:
Flitet nė njė rast se kalifi i dytė, Hz. Omeri r.a. para njė mase tė madhe njerėzish kishte deklaruar nga mimberi:
O ju njerėz, mos shtoni mehrin e gruas mė shumė se 400 dirhem, pasi shtesa do tė derdhet nė arkėn e shtetit mysliman ( bejtul mal). Njerėzit u ngritėn ti pėrgjigjen, ndėrsa njė grua me ndikim deklaroi: si mund tė thuash diēka tė tillė, kur kurani nė suren Nisa ajeti 20 thotė:
Nė qoftė se dėshironi tė ndėrroni ( ta merrni) njė grua nė vend tė saj njė gruaje ( tė lėshuar), e saj ( tė lėshuarės) i keni pas dhėnė shumė tė madhe, mos merrni prej saj asnjė send. A do tė merrni atė pa tė drejtė e nė mėnyrė mizore?[3]
Omeri r.a. nuk mund ta mohonte akuzėn dhe tėrhoqi deklaratėn e tij me fjalėt: Gruaja e tha tė vėrtetėn, ndėrsa burri gaboi.[4]
Femra si qenie njerėzore ėshtė e krijuar pėr ndjenja dhe pasione tė cilat i pėrshtaten asaj. Roli i saj ėshtė pėr tu kujdesur dhe edukuar fėmijėt e saj. Pėr kėtė arsye ajo ka influencė tė posaēme sa i pėrket ndjenjave. Dhe pėr tė mos shkaktuar probleme tė ngjashme, tė cilat kanė ndodhur nė tė gjitha vendet dhe tė gjitha kohėrat pėr shkak tė emocioneve, dhe pasioneve tė posaēme tė cilat i posedon femra. Pikėrisht kėto emocione dhe pasione e kanė shtyrė femrėn pėr tu veēuar me karakteristika femėrore ku emocioni dominon mbi mendjen e saj dhe menēurin e saj.[5]
Shembulli i mbretėreshės sė Sebeit, Belkisės nė rastin e Sulejmanit a.s. e cila ishte kryetare e shtetit, por ajo ishte adhuruese e zjarrit dhe nuk besonte, por me kalimin e saj nė Islam ajo nuk e drejtoi mė atė post, por edhe sikur tė ishte nė kėtė postė nga ajo ėshtė ēmuar mėnyra e udhėheqjes sė shtetit sepse ajo pėr ēdo imtėsi konsultohej me stafin punues dhe qė kryesisht pėrbėhej nga meshkujt. Shohim njė pamje qė nė njė mėnyrė apo njė tjetėr tregohet se ajo mund tė kontribuoj nė politik, por ajo para vetės duhet tė ketė njė elitė ndihmėtarėsh me tė cilėt do tė konsultohej vazhdimisht. Gjithashtu pėrveē tjerash ajo duhet tė shkojė nė mitingje tė caktuara bashkė me stafet punuese e qė kryesisht ėshtė e rrethuar me burra dhe kjo nė islam ėshtė e ndaluar qė ajo tė jetė e vetmuar mė njė grup meshkujsh.
Tash ėshtė edhe njė rast i mirė pėr ti thėnė jo politikės gruaja, tashmė shumica e grave varen me njė frymė tė ashpėr politike, dominimi nė politikė nga burrat me shumicė e bėnė gjuhėn politike nė tė shumtėn e rasteve mė tė vrazhdė dhe tė dhunshme dhe kjo natyrisht qė nuk i shkon mė shumė pėrshtatė grave, sepse gruaja ėshtė aq e ndjeshme saqė kėtė mėnyrė tė debatimit e konsideron si njė problem tė saj tė madh, e kjo pėr mashkullin nuk qon peshė sepse nga vetė natyrshmėria e tij ėshtė qė tė jetė i papėrmbajtur dhe jo tolerues nė gjėrat qė nuk i shkojnė pėrshtati, ndėrsa gruaja tė cilės vendimet i dalin nga zemra e jo vetėdija janė mė tė buta dhe pėr kėtė ato nuk mund tė jenė shumė tė mirėseardhura nė politikė.
Gruaja e cila padyshim ka njė karakter tjetėr nga burri, i jep mė shumė rėndėsi dhe vėmendje pamjes sė saj dhe synon qė tė jetė e respektuar. Pėr kėtė shkak, sipas shkencėtarėve, gruaja u angazhua nė jetėn politike e udhėhequr nga dėshira tė jetė e vėrejtur dhe e respektuar, jo nga dėshira qė tė jetė vėrtetė politikisht e angazhuar. Njė analiz qė ėshtė bėrė nga z. Gina Lombroso e cila personalisht kishte ngritur nė Itali njė organizat tė quajtur Shoqata e grave populloe italiane (L Associaciazione di vulgutrice Donne Italiane) dhe kur kishte marr iniciativa tė shumta pėr tė zgjuar te grat ambicie politike nuk kishte patur suksese. Rreth pjesmarrjesė sė gruas nė politik kemi kėtė pėrfundim:
Burri qė e nėnēmon gruan, pa marrė parasysh cilėsitė e tij fizike e shpirtėrore, pėr gruan paraqet qenie tė gėrditshme dhe kurrė nuk do tia falė atė. Por burri qė e lavdėron gruan dhe e nderon atė sa do qė tė jetė nė njė gjendje tė keqe, pėr gruan ai paraqet njė qenie hyjnore.
Gjykimet depėrtojnė jo nė vetėdije por nė zemėr tė gruas. E nga kjo ndikon nė tė. Kėnaqėsia emocionale, sjellja mė tepėr nga emocionet se sa nga mendja, tė gjitha aktiviteteve tė saja morale dhe praktike u japin njė drejtim qė bazohet nė intuitetin. Dhe ky intuitet, pėr tė ėshtė i nevojshėm ngase, asaj i mundėson njė bindje se atė qė e mendon dhe qė e bėn ėshtė me vend. Nga kjo rrjedh kokėfortėsia dhe karakteri i saj tė mos e dėgjojė bashkėbiseduesin. Ajo dėgjon vetėm atė qė i konvenon dhe pėr tė segziston gjė mė e keqe se sa ta kritikosh. Kurrė nuk i falė ata qė e kritikojnė. Egoizmi i shprehur i gruas, atė e bėn tė mospranueshme nga rrethi. Kjo gjendje emocionale, e shtyen gruan simpatinė ndaj saj dhe kėshtu krijon njė autoritet dhe gjendje despotizmi. Burri pėr shkak tė aftėsive mendore nga natyra ėshtė skeptik, por skepsa e tij sėshtė e qėndrueshme si tek gruaja. Ajo gjithmonė ndjen mosbesim dhe njė joqėndrueshmėri nė marrėdhėnie me njerėzit qė e rrethojnė.[6]
Rasti i fundit me kryeparlamentaren e Shqipėrisė z. Jozefina Topalli qė ka rezultuar si politikania mė e suksesshme nė politikėn shqiptare tė cilėn e pėrbuzėn aq shumė nė parlamentin shqiptar saqė lirishtė mund tė thuhet se ishte pėr mjerim nė pozitėn e saj pėr shkak se nuk mund tė ndėrhynte nė asgjė, madje edhe nuk mund ti ndalte mikrofonat nė sallė pėr shkak tė gjithė asaj rrėmuje qė ishte krijuar nga Partia Socialiste si dhe nga vet gratė deputete tė kėsaj partie dhe veēmas me sjelljet vulgare tė tyre pėr shkarkimin e saj.
Pra thėnė shkurt natyra e saj nuk ėshtė e pėrshtatshme tė merret me politik veēmas kur tashmė nė kohėt tona ėshtė bėrė njė profesion tėrheqės. Sepse kėtė nuk e themi nga femineteti femėror, por kjo ėshtė si rezultat i saj se edhe nė shumė vende tė botės shohim gra senatore deputet, madje edhe presidente dhe ministre tė qeverive gjigante nė Botė, por ato luajnė vetėm njė rol simbolik sepse punėt kryesore i kryejnė meshkujt qė gjenden pranė tyre nė ēdo moment vendimtarė pėr ndonjė ēėshtje.
Tani ajo qė duhet tė thuhet ėshtė se gruaja nė politik ėshtė njė contra nga vet krijimi i saj e jo nga ndonjė destinim njerėzor qė vije kundėr tė drejtave dhe dėshirės sė saj, por duhet tė mėsohet dhe tė pajtohet me realitetin e hidhur nėse e konsideron kėshtu. Edhe Silvi Berluskoni, kryeministri Italian me shumė dinjitet e ka quajtur gruan si qenie tė rrethuar me tre K-tė, shtėpiake, kuzhiniere dhe kameriere, pasi qė nė gjuhėn italiane kėto tre fjalė fillojnė me germėn K.
Pėrfundimisht edhe pse pjesėmarrja e saj ka qen dhe ėshtė nė politik aktive ajo mė sė shumti ėshtė vetėm njė mėnyrė simbolike dhe ajo nė kėtė pikėpamje nuk ka arritur rezultat tė dukshėm.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Feja Kultura dhe Tradita Islame ndėr Shqiptarė (simpozium ndėrkombėtar), Bashkėsia Islame e Kosovės, Prishtinė, 1995. Dr. Sabile Keēmezi-Basha, fq. 541.
[2] Kurani, Et- Tevbe: 71.
[3] Kurani, En- Nisa: 20.
[4] Sejjid Muxhteba Musavi Llari, Islami dhe Civilizimi Perėndimor, Prizren, 2004, fq. 160.
[5] Dr. Jusuf El- Kardavi, Islami dhe Politika, Kaēanik, 2002, fq. 190.
[6] Prof. Dr. Bekir Topallogllu, Gruaja nė Islam, Stamboll,1997. fq. 242-243.
