Hyrje

Përhapja e fesë islame nëpër botë dhe veçanërisht në vendin tonë ka qenë, është dhe do të mbetet objekt studimi mjaft i diskutueshëm, i vështirë. Që të hidhet dritë për këtë çështje nevojitet, në radhë të parë, një bashkëveprim i shkencave historike, kulturore, shoqërore, filozofike, pastaj gjuhësore, arkeologjike etj. Problem të veçantë për këtë punë paraqesin rrjedhat shekullore të ngjarjeve historike, të cilat interpretohen nga disa studiues në mënyrë tendencioze për të nxjerrë në pah të pavërteta që sajohen për të arritur objektiva të pacaktuara dhe këta e bëjnë më të vështirë hulumtimin e asnjanës. “Fakte” të tilla janë servirur veçanërisht gjatë shekullit të kaluar, duke konfonduar emocionet me të vërtetat historike.[1]

C’ është e vërteta, kontaktet e shqiptarëve me fenë islame janë më të hershme sesa pushtimi osman i tokave shqiptare; kjo ka ndodhur se në kohët paraosmane këto vise janë shkelur herë pas-here nga tregtarët, forcat ushtarake apo përfaqësues të tjerë të botës orientale-islamike. Megjithatë, fillimet e islamizmit të popullsisë shqiptare në trajtën e një procesi historik, janë të lidhura me fillimet e vendosjes së sundimit osman në Shqipëri.[2]

Tipologjia e strukturës fetare te shqiptarët

Periudha para perandorisë osmane:

Ashtu edhe siç na është e njohur, koha e mesjetës është e errët për mungesë argumentesh në shumë evenimente të rëndësishme historike. Ajo si e tillë, për nga faktet historike rreth pushtimit osman në trojet shqiptare nuk na ofron të dhëna të bollshme. Kjo nga arsyeja sepse historia e mesjetës në përgjithësi është e pandriçuar sa duhet. Por megjithë vështirësitë që ekzistojnë në gjetjen e dokumenteve, orientalist të njohur argumentojnë se “shumë gjuhë ne pellgun mesdhetar kanë në glosarin e tyre shumë fjalë arabe, të cilat gjithsesi nuk i kanë përhapur e nuk i kanë sjellë turqit në Evropë, por ata janë rezultat i kontakteve më të hershme të Evropës me arabët.”[3]

Kontaktet e para të shqiptarëve me islamin dhe gjurmët e islamizmit të tyre dëshmohen relativisht herët. Në shekujt e mesjetës paraosman tokat shqiptare, për hir të pozitës së tyre gjeografike, janë frekuentuar dendur prej misionarëve të botës islame arabo-turke qoftë për qëllime tregtare, qoftë për qëllime fetare apo ushtarake. Megjithatë, nën dritën e të dhënave historike, bëhet i padyshimtë fakti se islamizmi i popullsisë shqiptare si proces i tërësishëm filloi dhe u zhvillua gjatë periudhës së sundimit osman.[4]

Gjithashtu është vërtetuar se kulturën arabo-islame e kemi pasur të pranishme në Adriatik dhe në viset bregdetare që në shekullin e VIII dhe, me ndërprerje të shkurtra, do të hasim herëpas-here deri në fillim të shekullit XI apo më saktë në vitin 1023, kur u ndërmor sulmi i fundit nga Sicilia për në bregun lindor të Adriatikut. Këto takime kanë qenë kontakte tregtare, ushtarake, diplomatike, shkencore fetare që kanë zgjatur tre shekuj, por sidomos për rreth një shekull e gjysmë hasim ndikime të mëdha, veçanërisht të kulturës arabo-islame mbi atë ballkanike, për rrjedhojë edhe mbi atë iliro-shqiptare.[5]

Rrjedhimisht nuk duhet lënë pa përmendur, aktivitetet ushtarake dhe lëvizjet e peçengëve në trojet iliro-shqiptare para perandorisë osmane si faktor shumë të mundshëm për përhapjen e islamit në këto troje.

Duke marr parasysh shtrirjen gjeografike të peçengëve dhe të iliro-shqiptarëve, mendojmë se kontaktet e ndërsjella kanë ekzistuar dhe në fushë të fesë, kulturës, civilizimit, tregtisë, etj....por edhe historiani, kulturologu e etnologu i njohur boshnjak M. Haxhijahiq pohon se peçengët ishin muslimanë, që provohet edhe nga burimet tjera. Sipas tij, nga të tjerët, peçengët janë quajtur edhe “ismailit”, pastaj edhe agarenë...Orientalisti serb Rade Bozhoviç në disertacionin e tij, sikur edhe shumë studiues të tjerë botërorë, pohon: “Peçengët muslimanë janë bartës të mundshëm të kulturës arabo-islame në Ballkan”, që të vazhdojë e të pohojë se: “ Duke marr parasysh arsimimin e tyre të shkëlqyeshëm, që shumë historianë e theksojnë, gjithsesi kanë qenë bartës adekuat të kulturës dhe natyrës arabo-islame.”[6]

Realisht, turqit osmanë për herë të parë vijnë në kontakt politik-ushtarak me shqiptarët në dhjetvjetshin e fundit të sundimit të sulltan Muratit I, pikërisht më 1385, kur Karl Topia, sundues në një pjesë të Shqipërisë etnike në Toskëri, thërret turqit në ndihmë në luftë kundër Balshës II, i cili sundonte pjesën veriore të Shqipërisë etnike Gegërinë. Pas kësaj ndeshjeje shumë sundimtarë shqiptarë e njohin vasalitetin e sulltan Muratit. Kështu u krijuan rrethanat për përhapjen e fesë islame në viset shqiptare në mënyrë institucionale.[7]

Pa e zgjatur më shumë e shoh të udhës që këto argumente janë të mjaftueshme për një pasqyrim të vërtet të islamit në trojet shqiptare para perandorisë osmane.

Por, për këtë periudhë, duhet të fusim edhe disa elemente të frymës religjioze krishtere dhe ortodokse në këto troje gjegjësisht në këtë periudhë.

Ilirët, që në kohën e depërtimeve dhe vendosjes në Ballkan të romakëve, shtriheshin në Shqipërinë e sotme, në Kosovë, Serbin Jugore, në krahinat perëndimore të Maqedonisë së sotme, ishin politeistë. Mirëpo, politeizmi filloi të ia lëshojë vendin kristianizmit, që me Ediktin e Milanos në vitin 313 u bë fe institucionale, shtetërore, sepse presionet ishin të llojllojshme e të rënda. Romakët në Iliri depërtuan kryesisht nga Selaniku nga ana e Jugut, nga Bregdeti Adriatik, nga Perëndimi dhe nga Akvileja nga Veriperëndimi. Në këtë kohë, në trojet ilire filluan të themelohen bashkësitë e para kristiane.[8]

Kështu, para vendosjes së sundimit osman popullsia shqiptare në fillim ishin pagan e më pastaj të krishterë, të ndarë në dy rite (sekte, fraksione) fetare; katolik dhe ortodoks.

Sipas burimeve krishtere, përhapja e krishterimit, historia e të cilit fillon me Jezu Krishtin ( Isain a.s.) në Illyrricum (trojet ilire), të Ballkanit, ku jetonin shqiptarët, ka filluar që në shekullin e parë në kohën e apostujve. Ekzistencën e krishterimit në këto troje e argumenton udhëtimi i Palit në Illyrricum dhe prania e Shën Astit si peshkop i Dyrrahiumit (Durrësit), që është njëri prej tre peshkopëve që përmend historiani i njohur, Farlati, në shkrimin e tij me titull “Illyrricum Sacrum”. Supozohet se krishterimi në Shqipëri është përhapur jo nga lindja, por nga perëndimi dhe kjo nëpërmjet qytetit Salona. Përveç kësaj, sipas disave mbrohet mendimi se krishterimi në këto vende është përhapur nëpërmjet ushtarëve romakë me origjinë shqiptare të quajtur “Praetorium”, të cilët kanë qenë mbrojtësit e ndërtesave mbretërore të Perandorisë Romake.[9]

Po ashtu sipas burimeve krishtere, një element tjetër që argumenton ekzistencën e krishterimit në Ballkan, gjegjësisht në trojet shqiptare Shqipëri që në shekullin e parë, janë nënshkrimet e 13 peshkopëve, të cilët kanë marr pjesë në Koncilin e Nikës... të cilët ishin peshkopët e Shkupit, Stobit dhe i Korfuzit...Sipas historianit Hernack, si qendra të krishterimit në Shqipëri në vitin 325 mund të numërohen Nikopoja, Buthratumi (Butrinti) dhe Korkyra.[10]

Kryepeshkopata ( Arkipeshvia) e Tivarit vazhdonte edhe gjatë shek. XVI-XVII të ishte kryeqendër e kishës katolike për Shqipërinë Veriore dhe për Kosovën. Dioqezat katolike në Jug të Shkodrës përfshiheshin në Arkipeshvinë e Durrësit ( Lezhë, Zadrimë, Krujë, Mirditë, Elbasan etj.[11]

Feja Ortodokse ishte e përhapur kryesisht në viset shqiptare jugore, lindore e verilindore. Për sa i përket organizimit të saj territorial-administrativ, në tokat shqiptare ajo ishte e ndarë në mitropoli, të cilat vareshin përkatësisht nga Patrikana e Ohrit dhe ajo e Pejës...Në vitin 1767 Patrikana e Ohrit u ndalua dhe këtej e tutje mitropolitë ortodokse vareshin drejtpërsëdrejti nga Patrikana e Stambollit.[12] Me marrjen e autonomisë së tyre, u lidhën me Patrikanën e Fanarit...Një prej shkaqeve të mbylljes së Kryepeshkopatës së Ohrit e të Pejës dhe lidhjes së tyre me Patrikanën e Fanarit, ishte gjendja e çdo pjese të Ballkanit nën administrimin osman dhe njohja e Patrikanës nga ana e Perandorisë Osmane si qendër e ortodoksëve në përgjithësi.[13]

Periudha osmane:

Duke pasur parasysh vendin ku jetojmë, shqiptarët kanë një pozitë gjeostrategjike në aspektin politik, social, kulturor, ideologjik dhe fetar. Edhe gjatë historisë, si edhe sot, shqiptarëve detyrimisht u kanë rënë në hise që të marrin pjesë në zënkat, mosmarrëveshjet, skizmat apo në luftërat për interesa në mes të fuqive të ndryshme. Kjo ka ndodhur gjatë sundimit të fuqive të mëdha si Perandoria Romake, Perandoria Bizantine, Perandoria Osmane, shteti serb, e poashtu edhe në periudhën e dominimit të ideologjisë komuniste.[14]

Rrjedhimisht, invazioni (pushtimi) i parë i turqve në Shqipëri ka ndodhur në vitin 1387 (789h), por pak më vonë forcat turke nga këtu janë tërhequr. Shqiptarët për herë të parë e kanë pranuar sundimin e sulltanit në vitin 1423 (827h).[15]

Së këndejmi janë të pabaza disa konstatime dhe mbrojtës të krishterimit, se islami si fe monoteiste, është përhapur të shqiptarët dhe është mishëruar tek ta si rezultat i dhunës së ushtruar, por të tilla pikëpamje mbesin nën hije kur ekzistojnë fakte të mjaftueshme rreth kësaj historie aq shumë të përfolur.

Për mospërdorimin e dhunës në përhapjen e fesë islame në Ballkan nën sundimin turk mund të përmendim mendime vlerësime të autorëve të ndryshëm, ndër ta edhe të Dr. Ciro Truhelka që konstaton: “Eshtë mendim i gabuar se islamizmi është përhapur me dhunë. Ekzistojnë argumente të shumta, të cilat e demantojnë këtë. Unë mund të përmend vetëm një, e ai është se shekulli XIX nuk do ta gjente asnjë të krishterë dhe asnjë kish a manastir në Ballkan sikur islamizmi të përhapej me dhunë shtetërore.[16]

Nuk duhet harruar edhe këtë se një ndër faktorët që kanë krijuar paragjykime tmerruese ndaj islamit, muslimanëve dhe në veçanti ndaj perandorisë osmane në tokat shqiptare është edhe kjo se islami është imponuar për arsye të disa gjobave apo haraçit siç është i njohur për ata që refuzonin të pranonin islamin, pra sikur të nisemi nga ky argument do të na del një përfundim se vetëm ata që nuk kishin mundësi i janë nënshtruar islamit. Por paragjykime te tilla mbesin të pabaza kur kemi argumente dhe fakte të fuqishme lidhje me këto paragjykime. Thomas Arnold lidhje me këtë paragjykim na jep këto të dhëna:

“Eshtë e mjerueshme ajo që thonë autorët e krishterë, se shqiptarët me shtypje, dhunë dhe haraçe të paligjshme janë detyruar ta ndërronin fenë, të cilën gjë përsërisin shpesh. Këta autorë nuk na ofrojnë të dhëna se ankesat e tyre a janë të dëshmuara me fakte apo jo. Zmajeviqi i fillon shpjegimet e veta mbi konvertimin e dy mijë njerëzve me numrin e tatimit dhe të dhënave të tjera, me të cilat kanë qenë të ngarkuar të krishterët, por pranon se edhe muslimanët i kanë dhënë tatimet e njëjta, përveç tatimit personal (xhizjes).[17]

Gjithashtu ekziston edhe një çështje tjetër që duhet vënë në dukje gjatë trajtimit të kësaj teme. Qeveria turke ka pasur një rregull që në vendet e pushtuar të qeverisin vendasit. Kështu e njëjta gjë ka ndodhur edhe në Shqipëri gjegjësisht me shqiptarët të cilët kanë qen ushtarë të sulltanit, por shërbyes të popullit të tyre.

Por është edhe tjetra që përmendet si faktor favorizues për kalimin e krishterëve në besimin e pastër islam që përmendet nga një studiues gjerman. Peter Bartl; “së paku si rrethanë favorizuese për pranimin e islamit ishte edhe gjendja e mjerë që mbretëronte brenda kishave të krishtera në Shqipëri. Kishte shumë pak priftërinj që kujdeseshin për besimtarët dhe ata që ishin, shumë shpesh ishin tmerrësisht të paarsimuar. Sidoqoftë peshën më të madhe e kishte mungesa e priftërinjve. Në dioqezën shqiptare në veri Pulati (Pulti) në vitin 1634 për 20.000 të krishterë kishte vetëm dy priftërinj, prej të cilëve njëri nuk ngrihej dot nga shtrati prej moshës së shkuar. Ipeshkvi i dioqezës Sappa, Frang Bardhi, raporton më 1635 mbi fisin Kelmend, që aty nuk mbahej mend të kenë parë ndonjëherë ndonjë ipeshkëv dhe që nuk dinin bile as kujt i thonin meshë. Nga raportet e vizitacioneve priftërore, të cilat që nga shekulli XVII i dërgoheshin rregullisht kongregatës “ de Propaganda Fide” në Romë, del në pah që shumë priftërinj nuk dinin as shkrim e këndim.[18]

Ndërsa arsyes rreth depërtimit relativisht të shpejt të islamit në Shqipëri, Dr. Masar Rizvanolli e shpjegon kështu:

“Sukseset e shpejta të tyre në këtë drejtim nuk ishin rezultat i forcës së tyre, por i rrugëve që gjetën dhe i metodës së veçantë, që krijuan me kujdes, e cila u tregua aq e suksesshme, saqë lirisht mund të thuhet se përderisa osmanët iu përmbajtën taktikës së mbrojtjes së interesave të disa shtresave shoqërore vendëse, të cilat pranuan të xhizjen përderisa ata treguan tolerancë ndaj elementeve të krishterë dhe përderisa në disa raste u bënë mbrojtës të tyre, siç ishte rasti sidomos me qarqet e larta të kishës ortodokse, greke serbe, për aq kohë ata patën edhe suksese jo vetëm në pushtimet e shpejta, por edhe në stabilizimin e shpejt të pushtetit të tyre, në vendet e posa pushtuara dhe në gjetjen e përkrahjes nga shtresat e privilegjuara të popujve të pushtuar për pushtime të mëtejshme.[19]

Por se çfarë i shtyri shqiptarët që të pranonin islamin, konkretisht cila ishte arsyeja që aq masivisht shqiptarët të pranojnë islamin edhe këtu do të shërbehemi me atë përgjigje që ka dhënë Dr. Muhamet Pirraku:

“Islami ishte fe e kulturës me një zhvillim të plotë, ishte më progresiv, më liberal më i ri, më humanist sesa krishterimi në përgjithësi, e katolicizmi në veçanti, që, atëbotë, kishte rënë në një krizë shoqërore, në një dekadencë e imoralitet që pasqyrohet mirë në veprat letrare të Dantes e të bashkëkohësve të tij, në veprat shkencore të Galileut e të mendimtarëve si ai, në veprat filozofike e fetare të ideologëve të reformacionit në kishën e Perëndimit dhe në veprat filozofike e histografike të materialistëve frëngë. Zaten ajo dekadencë në kishën katolike nxiti lindjen dhe zhvillimin e reformacionit, e me këtë edhe fillet e integrimit të kombësive evropiane.[20]

Duke e përfunduar këtë punim shoh të udhës që të paraqes edhe mendimin e Sami Frashrit njëri ndër rilindësit më të spikatur që ka shkruar rreth kësaj tematike.

“Përhapja e islamit ka edhe një të vërtet tjetër të rëndësishme, të cilën e kanë fshirë historianët. Eshtë ky realitet i përhapjes së fesë vetvetiu, pa shpatë dhe pa ushtarë. Ky realitet i fundit, nëse s’është më i madh se i pari, atëherë sigurisht që është i barabartë me të parin.”[21]

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Ali M. Basha, “Nëpër gjurmët e Islamit, përmbledhje studimesh, analizash, shënimesh historiko-kritike, refleksionesh”, Tiranë, 2005, fq 24-25.

[2] Op cit, Ali M. Basha, “Nëpër gjurmët…”fq 49-50.

[3] Nexhat Ibrahimi, “Islami në trojet iliro-shqiptare gjatë shekujve”, Prishtinë 2000, fq. 208.

[4] Ferit Duka, “Momente të kalimit në islam të popullsisë shqiptare në shek, XV-XVII”, Feja kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët, Simpozium ndërkombëtar, Prishtinë, 1995, fq.119.

[5] Ali Musa Basha “ Aspekete të përhapjes së islamit në vendin tone”, Takvim calendar 2000, Prishtinë, 2000, fq. 84.

[6] Nexhat Ibrahimi, “Islami dhe muslimanët në tokat shqiptare dhe në Ballkanin mesjetar”, shekujt IX-XIV, Prishtinë, 2003, fq. 72-75.

[7] Mr. Qemajl Morina, “E vërteta dhe paragjykimet për islamin në botë dhe ndër shqiptarët”, Feja kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët, Simpozium ndërkombëtar, Prishtinë, 1995, fq. 31.

[8] Nexhat Ibrahimi, “Kontaktet e para të islamit me popujt ballkanikë në periudhën paraosmane”, Shkup, 1997, fq. 9.

[9] Mr. Qani Nesimi, “ Themelimi i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare ( KOASH) dhe Kisha Ortodokse Greke”, Takvim Kalendar, Prishtinë, 2004, fq. 279-280.

[10] Op cit. Mr. Qani Nesimi,” Themelimi i kishës ortodokse”… fq. 280-281.

[11] “Historia e popullit shqiptar”, për shkollat e mesme, Grup autorësh, Prishtinë, 2003, botimi i pestë fq. 116.

[12] Op cit. “Historia e popullit shqiptar”,…..fq. 117.

[13] Op cit. Mr. Qani Nesimi, “Themelimi i kishës ortodokse…” fq. 282-283.

[14] Mr. Qani Nesimi, “Ortodoksizmi te shqiptarët ( historia e religjioneve)”, Tetovë, 2005, fq. 227.

[15] Thomas E. Arnold, “Historia e përhapjes së islamit”, Prishtinë, 2004 fq. 169.

[16] Mr. Qemajl Morina, “E vërteta dhe paragjykimet për islamin në botë dhe ndër shqiptarët”, Feja kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët, Simpozium ndërkombëtar, Prishtinë, 1995, fq. 34.

[17] Thomas E. Arnold, “Historia e përhapjes së islamit”, Prishtinë, 2004 fq. 179-180.

[18] Peter Bartl, “Shqipëria nga mesjeta deri sot”, Prizren, 1999. fq. 53-54.

[19] Dr. Masar Rizvanolli, “Shkaqet e pranimit të popullsisë së krishtere në klasën e spahinjve”. Feja kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët, Simpozium ndërkombëtar, Prishtinë, 1995, fq. 127.

[20] Dr Muhamet Pirraku, “Roli i islamit në integrimin e shqipërisë etnike dhe të kombit shqiptar”, Feja kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët, Simpozium ndërkombëtar, Prishtinë, 1995, fq 46.

[21] Sami Frashëri, “Përpjekja e heronjve në përhapjen e Islamit”, Shkup, 2003, fq. 26.