Shkurorëzimi, dikur dhe sot

 

 

Emine A. VEZAJ

 

Si një fenomen historik njerëzorë shpërbërja e familjes apo përfundimi i martesës, njësojë si edhe kontraktimi i saj, është i përhapur, i përsëritur dhe i larmë. Ekzistojnë me siguri po aq arsye për shkëputjen e martesës aq sa edhe ato për kontraktimin e saj. Këto arsye janë të shumta dhe të llojllojshme, duke filluar që nga vdekja e paevitueshme e bashkëshort(es)it ose shterpësia e padëshirueshme deri te gabimi i parëndësishëm i djegies së gjellës së burrit apo futjes së kripës së tepërt në të, e mos të flasim për antipatinë arbitrare të burrit ndaj gruas së vet apo të pëlqimit tekanjoz të një gruaje tjetër, e cila atij i duket më e pëlqyeshme.[1]

 

Shkurorëzimi në histori

Jeta bashkëshortore nuk është fushë me lule. Bashkëshort i mirë është ai që duron shumë dhe që fal shumë. Edhe shkurorëzimi është pjesë e kësaj “fushe me lule”, si i tillë shkurorëzimi është përmendur edhe në librat e shenjtë, mirëpo tek të gjithë në mënyra dhe domethënie të ndryshme është ligjësuar. Në të drejtën çifute, shkurorëzimi ishte i lejuar pa arsye. Çdokush që kishte dëshirë të martohej me ndonjë grua më të bukur, mund ta ndante gruan e tij. Megjithatë, arsyet e shkurorëzimit, çifutët i ndanin në dy grupe: grupi i parë, vlerësonte të metat trupore, p.sh të metat e saj në shikim, trupin e kërrusur, etj. Dhe grupi i dytë, vlerësonte të metat në moral.[2] Në të drejtën e Egjiptit të Vjetër që njihet për respektin ndaj të drejtave të gruas, shkurorëzimi ndodhej nën autorizimin e burrit....vetëm pas pushtimit të Egjiptit, si rezultat i ndryshimeve në fushë të së drejtës, i ishte dhënë edhe gruas e drejta e shkurorëzimit, duke iu afruar, kështu, të drejtës greke. Sipas ligjeve të Hamurabit, e drejta e shkurorëzimit i përkiste burrit. Vetëm se gruaja, nga burri që e ndan, merrte një lloj pagese në monedhë ose në një formë tjetër. Kjo pagesë ndërronte në vartësi të asaj që gruaja e ndarë ishte me fëmijët apo jo. Sipas të drejtës kineze, shkurorëzimi mund të realizohej me marrëveshje dhe pëlqim të dyanshëm. Në librat e shenjtë sipas Dhiatës së Vjetër, burri po pa diçka që nuk i pëlqen te njëra nga gratë me të cilat ishte i martuar, i bënë shënim në letrën e bardh ia jep dhe e përzë nga shtëpia. Dhe kjo grua, pasi të ketë dalë nga shtëpia e burrit të parë, mund t’i shkojë një mashkulli tjetër. Po qe se burri i dytë nuk e pëlqen, ia plotëson letrën e bardh ia jep në dorë dhe e largon nga shtëpia e vet. Duke ardhur Dhiata e Re, në krishterizëm shkurorëzimi është i ndaluar. Vetëm shumica e dijetarëve protestantë, po qe se burri e braktis të shoqen për një kohë të gjatë, mundësin e lejimit të ndarjes midis bashkëshortëve e mbrojnë kështu:[3] “Kurse të martuarave u urdhëroj, jo unë, por Zoti, që gruaja të mos ndahet nga burri, dhe në qofte se ndahet, të mbetet e pamartuar, ose të pajtohet me burrin e saj. Dhe burri të mos e lërë gruan”. (1 Korintasve, 7/10-11). Fenomeni i shkëputjes së martesës ka ekzistuar para Islamit dhe ka vazhduar që atëherë...Sidoqoftë, Islami ka marrë një qëndrim mesatar në mes ndalimit kategorik dhe liberalizmit të pakualifikuar të shkurorëzimit. Ai (Islami) as që e caktoi këtë praktikë e as që e injoroi realitetin dhe paraqitjen e saj. P.sh., shkurorëzimi është i domosdoshëm aty ku nuk ekziston mënyrë e përfytyrueshme për pajtim ose shpresë për paqe ndërmjet palëve. Ai është mjaftë i këshillueshëm apo madje edhe i obligueshëm po qe se gruaja është jo besnike apo mospërfillëse apo e pa vëmendshme ndaj detyrave të saj fetare. Është mjaftë e padëshirueshme apo madje edhe e ndaluar që shkurorëzimi të bëhet në rastin kur nuk ka ndonjë arsye të mirë për të, për shkak se ai do të ishte i dëmshëm, ndërsa feja Islame ndalon që t’i shkaktohet dëm njëri tjetrit. Së fundi shkurorëzimi është i lejueshëm kur për të ka baza të shëndosha, madje, edhe atëherë, nga Pejgamberi a.s. është emëruar si gjëja më e urryer te Zoti, nga të gjitha gjërat e lejuara.[4] Edhe në të drejtën kanonike të shqiptarëve, burri ishte titullar i pushtetit në familje dhe në shoqëri, prandaj gëzonte një të drejtë të gjerë për të lëshuar dhe ndjekur gruan. Në përmbledhjen e Gjeçovit parashikohet se burri ka të drejtë për ta ndjekur gruan, “por s’a pru gruaja si duhet te burri”, “ për bracni a cubni” (KLD, fq. 20), mirëpo, kjo mundësi e tij ishte më e gjerë. Pra, burri kishte të drejtë të ndiqte gruan dhe të ndërpres në mënyrë të vazhdueshme bashkëjetesën edhe për shkaqe më të ima, “ mjafton me ia përbuzë fjalën e urdhrin”, gjë që varej kryesisht prej tij.[5]

Pra, përgjithësisht në të gjitha legjislacionet në histori në përgjithësi shkurorëzimi ishte drejtuar kundër gruas dhe e favorizonte burrin, mirëpo në të drejtën Islame një gjë e tillë lejohej në rrethana ekstreme, dhe prapë se prapë ajo konsiderohej si një lejim, mirëpo si një gjë e urryer te Zoti.

 

Shkaqet e shkurorëzimit sot

Karakteristikë e shoqërisë shqiptare është fakti, se ajo është familje e një sistemi të zgjeruar. Kështu çdo problem të cilin ka mundur ta përjetojë fëmija, familja e zgjeruar ka qenë ajo e cila çdoherë është ballafaquar me çdo sfidë dhe me zgjidhjen e atij problemi. Janë shumë të rralla ose fare nuk kanë ekzistuar raste që fëmija të zgjidh problemin në mënyrë të pavarur. Ndërsa në këtë periudhë në të cilën jemi duke kaluar, kanë ndryshuar shumë gjëra, kështu duke filluar nga struktura e anëtarëve të familjes edhe deri te zgjidhja e problemeve me të cilat ballafaqohemi sot. Çdo ditë, dhe para çdo situate të rinjtë marrin vendime në mënyrë të pavarur dhe pa marrë pëlqimin e asnjërit prind, pra si në kontraktimin e të fejuarës, si dhe në shkurorëzimin e saj, ata parapëlqejnë që çdo situatë në jetë të kalojnë në mënyrë të pavarur. Por nuk është kjo e tëra, një pjesë e të rinjve të cilët të influencuar nga sistemi kanonik i shqiptarëve, vendosin që të kontraktojnë martesën me pëlqimin e prindërve derisa vije edhe te mosnjohja e personit me të cilin në të ardhmen do të ndajë të mirën dhe të keqen. Shtrohet pyetja, a thua  kontraktimi i martesës është aq i padefinuar dhe seleksionuar në ligj dhe në fe meqë kjo mbetet më shumë në rrethanat të kohës sesa në kodet e familjes...? Si në të drejtën laike, si në të drejtën e sheriatit Islam, kontrata e martesës është e shenjtë, dhe ajo para se gjithash duhet të lidhet në mënyrë të lirë nga ana e bashkëshortëve të ardhshëm dhe pa imponim e faktorëve tjerë të jashtëm.

Në rrethanat aktuale, shkurorëzimi është bërë ndoshta, tema më e përfolur nga të gjithë, dhe këtë duke pasur parasysh faktin e rrethanave të para luftës së fundit, dhe atyre të pasluftës, ku shpërbërja e familjes ka marrë përmasa të mëdha. Siç kam përmendur edhe më lartë, struktura e familjes shqiptare ishte e një sistemi të zgjeruar, dhe çdo problem zgjidhej në mënyrë të përbashkët, por gjithashtu edhe kontrata e fejesës  lidhej me pëlqimin dhe miratimin e bashkëshortëve të ardhshëm, (qiftit të sapo kontraktuar). Femra mund të shkurorëzohej nga bashkëshorti i saj, vetëm nëse prekej nderi i bashkëshortit, siç është përmendur edhe në Kanunin e Lekë Dukagjinit, “të prekjes në sedër” (për çështje morale), kurse kur kemi parasysh rrethanat aktuale në të cilat është duke kaluar shoqëria shqiptare, pra rrethanat e një shoqërie bashkëkohore, deri te shkurorëzimi mund të vihet më lehtë dhe në mënyrë më të shpejtë. Nëse më parë ka qenë një arsye që te shkurorëzimi të vije, për hir të prekjes se moralit të burrit, dhe për imponim të martesës nga ana e prindërve, te shkurorëzimi sot mund të vije në shprehje shkaqe tjera më pak të rëndësishme. Si raste të volitshëm për të ardhur deri te shkurorëzimi në rrethanat aktuale mund të përmendim, emancipimi i femrës, konkurrencën për një barazi të plotë gjinore, ndryshimi i strukturës së brendshme familjare, pavarësia ekonomike e femrës, “kullerizmi” siç përmendet në trendët e kohës, mundësia më e madhe për partner alternativ, prania e ndërkombëtarëve, sidomos kopjimi i vlerave të tyre tradicionale, media, serialet, interneti, "dhe deri te shterpësia që konsiderohet si një arsye konservative te shqiptarët, dhe që vazhdon edhe sot.

Shkurorëzimi ka përcjellë çdo shoqëri në të gjitha fazat e zhvillimi të saj, mirëpo shkaqet që kanë quar deri te kjo kanë ndryshuar në rrethanë dhe në kohë. Përderisa të Shqiptarët institucioni i familjes ka funksionuar duke u mbështetur në rregullat e Kanunit të Lekë Dukagjinit, shpërbërja e familjes ka ardhur atëherë kur është prekur morali, ndërsa sot, shoqëria shqiptare, institucionin e familjes nuk e konsideron të shenjtë, dhe deri te shkurorëzimi vije në rrethana shumë më pak të rëndësishme, nga ato që u përmendën më sipër. Nëse femra në të kaluarën është rritur dhe edukuar për t’i shërbyer burrit të saj, për të mbrojtur nderin dhe moralin  e saj, sot ajo edukohet në mënyrë që të jetë e pavarur, që të ketë pushtet mbi burrin, të ketë pavarësim të plotë, të punojë, pra me një fjalë, të ketë emancipim të plotë në të gjitha sferat e jetës bashkëkohore. Por cili është faktori më dominues që solli deri te kjo gjendja e shoqërisë shqiptare, padyshim që është konflikti i fundit në Kosovë. Me përfundimi e luftës së fundit filluan të vërehen ndryshime të mëdha në të gjitha strukturat shoqërore, menjëherë filluan të ndryshojnë raportet mashkull-femër, raportet prej kreut të familjes deri të anëtari më i vogël në familje, ndryshim thelbësor përjetoi kreu i familjes, kur u zbeh pushteti i tij në familje, dhe nga përjetimi i shpërbërjes së familjes së tij gjatë luftës, ku shumë familje është dashur të strehohen në tenda apo në një ambient të përbashkët me shumë familjarë të huaj, dhe de facto roli i tij në familje bie, ngase ishte e pamundur të ushtrohej ndonjë pushtet mbikëqyrës në një ambient të hapur siç ishte ai në tenda. Dhe rrjedhimisht kjo gjendje e shpërbërjes së familjes do të vazhdojë edhe pas luftës, ku liria e tepërt që ishte në ato rrethana krize, vazhdoi të dominojë edhe në rrethana paqeje. Tashmë konsiderohet se ajo fitoi një pavarësim të plotë, edhe me mbështetjen e administrimit të huaj, i cili tashmë luftonte për pavarësimin e femrës, dhe në çdo vend ku ishte administrimi i huaj, zakonisht kërkoheshin për punë femra, dhe nga kjo rezulton se ajo përjetoi një pavarësim të plotë ekonomik dhe social, rrjedhimisht ky emancipim i shpejt i gruas nuk i shkoi shumë për shtatë meshkujve të cilët nuk ishin mësuar me një gjë të tillë më parë, dhe gradualisht nga kjo pozitë e femrës në të cilën u vendosë ajo, filluan të lindin probleme të natyrave të ndryshme si; shthurja e familjes, rrënimi i vlerave tradicionale morale dhe deri te shkurorëzimi më i shpejtë. Kjo mund të jetë edhe një paradoks i kohës, mirëpo, realisht mund të mbetet i tillë, përderisa nuk përfillen rregullat morale të cilat kanë qenë dhe do të jenë gjithmonë mbrojtje nga të gjitha dukurit negative në kohë dhe në shoqëri të ndryshme.

 

 

P.S, ky punim është botuar në revistën “PAQJA” nr. 7, 19 qershor 2007.