MJETET E KUMTIMIT TE DA'WES NE PERIUDHEN MEKKASE, MEDINASE DHE NE KETE MODERNE
Dr. Sabir Ahmed Taha
Falėnderimet i takojnė Allahut ndėrsa pėrshėndetjet qofshin mbi zotėriun tonė, Muhammedin, tė birin e Abdullahut, familjen, shokėt dhe mbare neve pasuesit e tij gjer nė amshim!
Mjetet, nė terminologjinė e Shkencės sė Da'wes, pėrkthehen si gjera me te cilat arrihet deri tek udhėzimi i njerėzve dhe ftimi i tyre ne gjera te mira.
Kėto mjete ndryshuan nga koha ne kohe, nga periudha ne periudhe dhe nga zhvillimi ne zhvillim. P.sh.: mjete e Da'wes ne periudhėn e Pejgamberit, alejhi's selam nuk janė ato qe janė ne kohen tone, ku krahas atyre, janė zbuluar edhe disa sosh, madje shume efektive, me te cilat predikuesi musliman arrin shume lehte t'i ftoj njerėzit ne fenė e pastėr, fenė islame. Kėtu do te pėrmendnim radion, TV-ne (lokale dhe atė satelitore), gazetat ditore, revistat, librat, internetin, lehtėsinė e udhėtimit pėr ne vende ku synohet thirrja e tyre me mjete transportuese te shpejta, si vetura, anija, trena, aeroplanė, mundėsinė e komunikimit me telefon, internet, etj.
Por ajo qe duhet ta pėrmendim kėtu ėshtė se e gjitha kėto mjete moderne duhet te kenė mbėshtetje te drejtpėrdrejte ne mjetet e para te periudhės profetike, pra ne Kur'an, Sunnet, shkresa, letra, delegacione, etj.
Mjete e kumtimit te Da'wes nė tė kaluarėn dhe nė tė tanishmen
1. Kur'ani Famėlartė. Kur'ani ishte, ėshtė dhe do te mbetet deri nė kiamet mjeti i pare me ftimin ne rrugėn e Allahut. Kur Allahu e dėrgoi Muhammedin, alejhi's selam profet dhe e urdhėroi t'ua kumtoje fenė e re njerėzve, ai iu lexoi atyre pjese te Kur'anit, te cilat posa i dėgjonte madje edhe ndonjė bediun, fshatar i pashkolluar, e kuptonte se nuk janė ato fjale njerėzore. Ketė jo pėr tjetėr por nga stilistika e tyre dhe nga kėnaqėsia dhe dėfrimi qe gjente gjate dėgjimit te tyre. Kurejshitet posa dėgjonin Kur'anin tuboheshin ta dėgjonin. Ketė e dėshmoi edhe zotėriu dhe mė oratori i kurejshitėve, Utbe b, Rebiah, te cilin kurejshitet e dėrguan si negociator tek Muhammedi, alejhis selam. Pasi Utbe pėrfundoi ēka kishte te thoshte, Muhammedi, alejhi's selam kėrkoi nga ai qe te dėgjonte atė qe i ishte shpallur dhe filloi te lexonte:
" 1. Ha, Mim.
2. Zbritje prej Mėshiruesit, Mėshirėbėrėsit!
3. Libėr qė ajetet e tij janė tė shkoqitura, duke qenė Kur'an arabisht pėr njė popull qė di ta kuptojė.
4. Ėshtė pėrgėzues dhe qortues, por shumica e tyre ia kthyen shpinėn, andaj ata nuk e dėgjojnė.
5. Ata thanė: "Zemrat tona janė tė mbyllura nga ajo qė ti na thėrret dhe nė veshėt tanė kemi shurdhim tė rėndė, kėshtu qė ndėrmjet nesh dhe ndėrmjet teje ekziston njė perde, prandaj ti vepro sipas tėndės e ne vazhdojmė tonėn!"
6. Thuaj: "Unė jam vetėm njeri sikurse edhe ju, mua mė shpallet se Zoti juaj ėshtė vetėm Zoti Njė, pra drejtonju Atij dhe kėrkoni falje prej Tij. Pėr idhujtarėt ėshtė mjerim i madh,
7. Tė cilėt nuk e japin zeqatin dhe mu ata e mohojnė botėn tjetėr.
8. Nuk ka dyshim se ata qė besuan dhe bėnė vepra tė mira, kanė shpėrblim tė pėrhershėm.
9. Thuaj: "A ju jeni ata qė nuk i besoni Atij qė e krijoi tokėn pėr dy ditė dhe Atij i pėrshkruani shok, e Ai ėshtė Zoti i botėve!
10. Ai qė nė tė vuri kodra tė forta, ia shtoi tė mirat asaj dhe brenda katėr ditėve tė plota caktoi tė gjitha kushtet pėr tė jetuar nė tė. Pra, pėr ata qė pyesin (pėr kohėn e krijimit tė saj)"
11. Mandej e mėsyu qiellin (krijimin e qiellit) e ai ishte tym (mjegullinė qė ishte si materie e parė) dhe atij e edhe tė tokės i tha: "Qasuni urdhėrit Tim me dėshirė ose me dhunė!" Ato tė dyja thanė: "Po i qasemi me dėshirė!"
12. Dhe ata i krijoi shtatė qiej brenda dy ditėve dhe secilit qiell i caktoi atė qė i nevojitej. Qiellin mė tė afėrt (tė Dunjasė) Ne e stolisėm me yje ndriēuese dhe e bėmė tė mbrojtur. Ky ėshtė caktim i plotfuqishmit, tė dijshmit.
13. Nė qoftė se ata nuk pėrgjigjen, ti thuaj: "Unė tėrhoqa vėrejtjen e njė rrufeje (dėnimi), si rrufeja e Adit dhe Themudit!". (Fussilet, 1-13)
kur Muhammedi, alejhis selam arriti tek ky ajet, Utbe ia vuri dorėn ne goje dhe i tha: Tė bėj be nė afėrsinė familjare tė ndalesh!
Ebu Bekri, Allahu qofte i kėnaqur me tė, ne fillim te Islamit falej ne oborrin e shtėpisė se tij ndėrsa gratė dhe fėmijėt e kurejshitėve tuboheshin dhe e dėgjonin. Ebu Bekri ishte njeri qe qante shume, nuk mund t'i mbante lotėt dot kur kėndonte Kur'an kėshtu qe kjo gjė i frikėsoi kurejshitet. Shkuan tek Ibni Deginneh, i cili kishte marre ne siguri Ebu Bekrin dhe i thane: Kemi frike se ky njeri do t'i sprovoje fėmijėt dhe gratė tona andaj shko thuaji qe te falet brenda shtėpisė, ndryshe, mos ia vazhdo sigurinė tende!
Edhe Omeri, Allahu qofte i kėnaqur me te, kishte dalur te shkonte tek Muhammedi, alejhis selam pėr ta mbytur por rrugės kishte dėgjuar Kur'anin, respektivisht kishte dėgjuar ajete nga kaptina Ta Ha, qe fill pas dėgjimit kishte pranuar Islamin dhe kishte shkuar ne xhami tani si besimtar dhe me zemėr plot dashuri pėr Pejgamberin, alejhis selam.
2. Sunneti. Sunneti ėshtė mjeti i dyte ne ranglistėn e mjeteve te Da'wes ngase ai sqaron dhe shtjellon parimet kur'anore. Sunneti ėshtė term qe emėrton thėniet, veprat dhe pėlqimet e Pejgamberit, alejhis selam. Allahu na ka urdhėruar qe te veprojmė sipas asaj qe e solli Pejgamberi, alejhis selam. Thotė Allahu:
" ęóćóĒ ĀóŹóĒßõćõ ĒįŃųóÓõęįõ ŻóĪõŠõęåõ ęóćóĒ äóåóĒßõćś Śóäśåõ ŻóĒ䜏óåõęĒ ęóĒŹųóŽõęĒ Ēįįųóåó Åöäųó Ēįįųóåó ŌóĻöķĻõ ĒįśŚöŽóĒČö
Cka t'ju japė Pejgamberi, atė merrnie, e ēka t'ju ndalojė, pėrmbanju dhe kini frikė All-llahun, se All-llahu ėshtė ndėshkues i ashpėr". (el Hashr, 7)
Pejgamberi, alejhis selam ka thėnė:
" ĆóįóĒ Åöäųöķ ĆõęŹöķŹõ ĒįśßöŹóĒČó ęóćöĖśįóåõ ćóŚóåõ ĆóįóĒ ķõęŌößõ ŃóĢõįń ŌóČśŚóĒäõ Śóįóģ ĆóŃöķßóŹöåö ķóŽõęįõ Śóįóķśßõćś ČöåóŠóĒ ĒįśŽõŃśĀäö ŻóćóĒ ęóĢóĻśŹõćś Żöķåö ćöäś ĶóįóĒįņ ŻóĆóĶöįųõęåõ ęóćóĒ ęóĢóĻśŹõćś Żöķåö ćöäś ĶóŃóĒćņ ŻóĶóŃųöćõęåõ
Vėni re! Mua mė ėshtė dhėnė Kur'ani dhe i ngjashmi me tė (Sunneti). Ndodhė qė njeriu tė ulet nė ndonjė kolltuk e tė thotė: Mbahuni pėr kėtė Kur'an dhe ēka te gjeni nė tė hallall lejojeni e ēka te gjeni nė tė haram ndalojeni...". ([1])
Allahu ka tėrhequr vėrejtjen nga kundėrshtimi i Pejgamberit, alejhis selam e ka thėnė:
" ŻóįśķóĶśŠóŃö ĒįųóŠöķäó ķõĪóĒįöŻõęäó Śóäś ĆóćśŃöåö Ćóäś ŹõÕöķČóåõćś ŻöŹśäóÉń Ćóęś ķõÕöķČóåõćś ŚóŠóĒČń Ćóįöķćń
... prandaj, le tė ruhen ata qė kundėrshtojnė rrugėn e tij (tė tė dėrguarit) se ata do t'i zė ndonjė telashe, ose do t'i godasė dėnimi i idhėt". (en Nur, 63)
Sunneti ose sqaron atė qe ka ardhur ne formėn e pėrgjithshme ne Kur'an, ose e vėrteton ndonjė dispozite ose vjen me ndonjė dispozite te re, e cila nuk ėshtė pėrmendur ne Kur'an, siē ėshtė p.sh.: ndalimi i ngrėnies se mishit te gomareve shtėpiak.
3. Shtėpia e el Erkam b. Ebi'l Erkamit. Disa vende ishin dhe enda janė shume me rėndėsi pėr kumtim te Da'wes. Kjo pėr shkak te frekuentimit te madh te tyre nga muslimanėt apo pėr shkaqe dhe arsye kohore, siē ishte fshehja nga armiqtė, mos mundėsia pėr ndonjė vend tjetėr, etj.
Nė ketė shtėpi Pejgamberi, alejhis selam vathoi t'i ftonte njerėzit fshehurazi. Ne kėtė shtėpi pranuan Islamin shume sahabe, ne mesin e tyre edhe Omeri, i cili pasi pranoi islamin propozoi: O i dėrguari i Allahut! Perse ta fshehim fenė tone kur ne jemi ne rrugėn e drejte ndėrsa ata ta shprehin fenė e tyre duke qene ne fe te kote. Pasha Atė, qe te ka dėrguar me te vėrteten, nuk ka asnjė ndeje pabesimi, ne te cilėn jam ulur si pabesimtar e qe nuk do te marr pjese tani si besimtar dhe do te pėrhapė besimin tim.
Doli Omeri dhe bėnte tavafin rreth Qabes ndėrsa pabesimtarėt e shikonin. Ebu Xhehli i tha: Njė njeri tha se ti ke lėshuar fenė tende dhe je bere pabesimtarė. Omeri tha: Dėshmoj se nuk ka zot pėrveē Allahut dhe se Muhamemdi ėshtė rob dhe i dėrguari i Tij. Iu vėrsulėn Omerit por ai iu vėrsul Utbe b. Rebias kėshtu qe pabesimtarėt u larguan prej tij. Omeri nuk la vend ku morri pjese si pabesimtarė e qe nuk shkonte te shpallte ne te besimin e tij. U kthye tek Pejgamberi, alejhis selam dhe i tregoi fill e pėr pe. Doli Pejgamberi, alejhis selam e para tij ecnin dy luanė te Islamit, Omeri dhe Hamzai, shkuan ne Qabe, falen namaz dhe u kthyen prape ne shtėpinė e el Erkamit.
4. Shkresat, letrat dhe emisarėt (el kutub ve'rr rresail ve'l buuth). Pėr hire te kumtimit te Da'ws net e gjitha anėt e botes dhe tek te gjithė njerėzit, Pejgamberi, alejhis selam nuk mjaftoi vetėm me mjetet e mėparshme por dėrgoi edhe shkresa e letra tek te gjithė mbretėrit dhe princat. I dėrgoi letėr Nexhashiut, mbretit te Etiopisė, Kisrasė nė Persi, Mukavkisit nė Egjipt, mbretėrve te Jemenit dhe te gjitha fiseve arabe. Pėrmbajtja e shumicės se letrave te Pejgamberit, alejhis selam ishte:
"Bismil-lahi'rr rrahmani'rr rrahim
Nga Muhammedi, i biri i Abdullahut tek
Paqja qofte mbi ata qe pasojnė udhėzimin!
Tė thėrras me ftesėn Islame, pranoje Islamin shpėton dhe shpėrblimin e ke dyfish ndėrsa nėse kundėrshton, atėherė ti bart barrėn e mėkatit tėnd dhe tė atyre pas teje.
" Žõįś ķóĒ Ćóåśįó ĒįśßöŹóĒČö ŹóŚóĒįóęśĒ Åöįóģ ßóįöćóÉņ ÓóęóĒĮņ ČóķśäóäóĒ ęóČóķśäóßõćś ĆóįųóĒ äóŚśČõĻó ÅöįųóĒ Ēįįųóåó ęóįóĒ äõŌśŃößó Čöåö ŌóķśĘšĒ ęóįóĒ ķóŹųóĪöŠó ČóŚśÖõäóĒ ČóŚśÖšĒ ĆóŃśČóĒČšĒ ćöäś Ļõęäö Ēįįųóåö ŻóÅöäś ŹóęóįųóęśĒ ŻóŽõęįõęĒ ĒŌśåóĻõęĒ ČöĆóäųóĒ ćõÓśįöćõęäó
64. Thuaju (o i dėrguar): "O ithtarė tė librit (Tevrat e Inxhil), ejani (tė bashkohemi) te njė fjalė qė ėshtė e njėjtė (e drejtė) mes nesh dhe mes jush: Tė mos adhurojmė, pos All-llahut, tė mos ia bėjmė Atij asnjė send shok, tė mos e konsiderojmė njėri - tjetrin zotėr pos All-llahut"! E nė qoftė se ata refuzojnė, ju thoni: "Dėshmoni pra, se ne jemi muslimanė (besuam njė Zot)"! (Ali Imran, 64)".
Muhammedi, alejhis selam nuk mjaftoi me kaq por dėrgoi dhe shokėt e vet qe t'ua kumtojnė njerėzve fenė, si p.sh.: Muadhin ne Jemen, Ammar b. Jasirin ne Medine, etj.
5. Delegacionet (el vufud). Prej mjeteve te pėrhapjes se Da'wes kane qene edhe delegacionet. Shume vende kishin dėrguar delegacione ne Medine qe te njiheshin me fenė islame dhe me Pejgamberin, alejhis selam. Ne mesin e kėtyre delegacioneve ishin edhe:
Delegacioni i fisit Benu Temim. Ky delegacion mbėrriti ne Medine ne kohen kur Bilalli ishte duke e thirrur ezanin pėr namazin e drekės ndėrsa njerėzit e prisnin daljen e Pejgamberit, alejhis selam pėr namaz. Ata sikur nxituan pak dhe e thirren Muhammedin, alejhis selam t'iu dilte. Pėrkitazi me kėtė ngjarje zbriti ajeti kur'anor:
" Åöäųó ĒįųóŠöķäó ķõäóĒĻõęäóßó ćöäś ęóŃóĒĮö ĒįśĶõĢõŃóĒŹö ĆóßśĖóŃõåõćś įóĒ ķ󌜎öįõęäó ęóįóęś Ćóäųóåõćś ÕóČóŃõęĒ ĶóŹųóģ ŹóĪśŃõĢó Åöįóķśåöćś įóßóĒäó ĪóķśŃšĒ įóåõćś ęóĒįįųóåõ ŪóŻõęŃń ŃóĶöķćń
4. Ata qė tė thėrrasin pėrtej mureve, shumica e tyre janė qė nuk kuptojnė. 5. E sikur ata tė bėnin durim derisa tė kishe dalė ti vetė, do tė ishte mė edukative pėr ta, po All-llahu ėshtė mėkatfalės, mėshirues". (el Huxhurat, 4-5)
Ky delegacion e pranoi Islamin ne tėrėsi, do te thotė te gjithė anėtarėt e pranuan Islamin kėshtu qe edhe Muhammedi, alejhis selam ua nxitimin e tyre.
Delegacioni i fisit Benu Bekr b. Sa'd. Ky fis e kishte dėrguar Dimam b. Sa'd b. Tha'lebe-n tek i dėrguari i Allahut dhe ai me te arritur kishte thėnė: Cili prej jush ėshtė i biri i Abdul Muttalibit?
Pejgamberi, alejhis selam i tha: Unė jam.
Damameja i tha: Unė do te pyes dhe do te jam pakėz i vrazhde por mos u hidhėro!
Pyet ēka tė duash- tha Pejgamberi, alejhis selam.
Tė bėj be ne Allahun, Zotin tėnd, Zotin e atyre qė ishin para teje dhe te atyre qe do te vijnė pas teje, a Allahu te ka urdhėruar qe ti tė na urdhėrosh neve ta adhurojmė vetėm Atė dhe te mos i bėjmė shok?
Pejgamberi, alejhis selam i tha: O Allahu im! Po.
Dimami: A Allahu te ka urdhėruar qe t'i falim kėto pese namaze?
Pejgamberi, alejhis selam i tha: O Allahu im! Po.
Pastaj Dimami vazhdoi ta pyeste pėr obligimet tjera dhe kur pėrfundoi dėshmoi: La ilahe il-la Allah Muhammedun Resulullah. Kur u kthye tek populli i vet mbrėmja nuk e zuri pa e pranuar tere populli i vet Islamin.
6. Xhamia. Xhamia ishte vepra e pare e Muhammedit, alejhis selam ne Medine. Gjate rrugės pėr ne Medine ndėrtoi xhami ne vendin e quajtur Kuba, ne lidhje me te cilėn ėshtė shpallur:
"įóćóÓśĢöĻń ĆõÓųöÓó Śóįóģ ĒįŹųóŽśęóģ ćöäś Ćóęųóįö ķóęśćņ ĆóĶóŽųõ Ćóäś ŹóŽõęćó Żöķåö Żöķåö ŃöĢóĒįń ķõĶöČųõęäó Ćóäś ķóŹóŲóåųóŃõęĒ ęóĒįįųóåõ ķõĶöČųõ ĒįśćõŲųóåųöŃöķäó
...Njė xhami e cila qė prej ditės sė parė ėshtė themeluar nė respekt ndaj All-llahut (pa hile), ėshtė mė e drejtė tė falesh nė tė, aty ka burra qė dėshirojnė tė pastrohen mirė, e All-llahu i do tė pastrit". (et Tewbe, 108)
Pejgamberi, alejhis selam qėndroi ne kėtė vetėm katėr dite e pastaj vazhdoi rrugėn pėr ne Medine. Kur arriti atje u vendos ne shtėpinė e Ebu Ejjub el Ensariut dhe menjėherė filloi ne ndėrtimin e xhamisė se tij, e cila u be objekt i rėndėsishėm ku njerėzit shkonin, dėgjonin kėshillat e Pejgamberit, alejhi's selam dhe mėsonin fenė e tyre prej tij. Madje jo vetėm kaq, ata garonin se kush do te ishte me afėr Pejgamberit, alejhis selam pėr t'i dėgjuar kėshillat. Kėtė e kishin kuptuar nga thėnia e Muhammedit, alejhis selam:
"ćóĒ ĒĢśŹóćóŚó Žóęśćń Żöķ ČóķśŹņ ćöäś ČõķõęŹö Ēįįųóåö ŹóŚóĒįóģ ķóŹśįõęäó ßöŹóĒČó Ēįįųóåö ęóķóŹóĻóĒŃóÓõęäóåõ Čóķśäóåõćś ÅöįųóĒ äóŅóįóŹś Śóįóķśåöćś ĒįÓųóßöķäóÉõ ęóŪóŌöķóŹśåõćś ĒįŃųóĶśćóÉõ ęóĶóŻųóŹśåõćś ĒįśćóįóĒĘößóÉõ ęóŠóßóŃóåõćś Ēįįųóåõ Żöķćóäś ŚöäśĻóåõ
Nuk ndodhė qė disa njerėz te tubohen ne ndonjė shtėpi tė Allahut e ta mėsojnė librin e Tij ndėrmjet vete e te mos zbret qetėsia mbi ta, tė mos i mbuloje mėshira dhe tė mos i rrethojnė melaiket si dhe tė mos i pėrmend Allah tek ata qė janė tek Ai". ([2])
Xhamia vazhdoi ta luaje rolin e saj pėr shume kohe, dhe sahabet, te inspiruar nga mėsimet hyjnore, cdokund qe ēlironin ndonjė vend ndėrtonin xhami saqė xhamia ishte prej nismave mė me rėndėsi pėr ēdo periudhe apo dinasti qe vinte ne sundim. Xhamia ishte vend pėr ēėshtje politike, edukative, shoqėrore, aty priteshin delegacionet, prej aty niseshin emisarėt, mėsoheshin ēėshtje tė fesė e te dunjase, shpalleshin ngjarjet e mėdha nga 4 halifėt e drejte, etj.
Xhamia, para se te zbuloheshin mjetet e informimit moderne, ishte vendi i vetėm ku behej informimi, dhe sot, me plot te drejte mund te konkludojmė se roli i xhamisė as sot nuk ėshtė me pak i rėndėsishėm se sa qe ka qene ne kohen e pare, ne mes edhe me i rėndėsishėm ngase shoqėria ėshtė zgjeruar, ėshtė rritur, dhe problemet e saja janė te shumta kėshtu qe deshėm apo jo, ato probleme patjetėr duhet te zgjidhen ne xhami. Pastaj zbulimet e reja, qe kane mundėsuar komunikimin me boten, kane mundėsuar njohjen me ideologji, sekte, rryma, lėvizje, parti, grupe, mendime e gjera te ndryshme, te cilat padyshim se kane ndikuar ne jetėn dhe sjelljet e muslimanit, kėshtu qe kėto dhe problemet e tjera duhet te trajtohen e me pas te eliminohen ne xhami. Tere kjo ndikon qe njerėzit pėr problemet e tyre te konsultohen me imamin e xhamisė, tek i cili zakonisht gjejnė ilaēin e preferuar pėr problemet e tyre shpirtėrore, sociale e shoqėrore.
7. Thėnia (el kavlu). Thėnia ėshtė definuar nga dijetaret si fjale e dobishme, te cilėn e flet gjuha. Me te synohet bartja e se vėrtetės tek njerėzit. Tere te dėrguarit e Allahut e kane shfrytėzuar fjalėn ne kumtimin e shpalljeve te tyre. Thotė Allahu:
"įóŽóĻś ĆóŃśÓóįśäóĒ äõęĶšĒ Åöįóģ Žóęśćöåö ŻóŽóĒįó ķóĒ Žóęśćö ĒŚśČõĻõęĒ Ēįįųóåó ćóĒ įóßõćś ćöäś Åöįóåņ ŪóķśŃõåõ
59. Ne e patėm dėrguar Nuhun te populli i vet, e ai tha: "O populli im, adhurojeni All-llahun, nuk keni zot tjetėr pos Tij". (el A'raf, 59)
"ęóÅöįóģ ŚóĒĻņ ĆóĪóĒåõćś åõęĻšĒ ŽóĒįó ķóĒ Žóęśćö ĒŚśČõĻõęĒ Ēįįųóåó ćóĒ įóßõćś ćöäś Åöįóåņ ŪóķśŃõåõ ĆóŻóįóĒ ŹóŹųóŽõęäó
65. Edhe te (populli) Ad-i (dėrguam) vėllain e tyre Hudin, e ai tha: "O populli im, adhurojeni (njė Zot) All-llahun, ju nuk keni zot pos Tij, a nuk po frikėsoheni?!". (el A'raf, 65)
Fjala ka forma dhe lloje te ndryshme:
- Hutbeja. Hutbeja ėshtė fjalim, me te cilin synohet ndikimi ne njė mase te caktuar njerėzish pėr te bere vepra te mira dhe pėr tu larguar nga mėkatet. Kjo ka qene prej mjeteve te para te cilat Pejgamberi, alejhis selam i mori pėr predikimin e tij pasi qe Allahu e urdhėroi ta kumtonte atė haptazi:
"ŻóĒÕśĻóŚś ČöćóĒ ŹõÄśćóŃõ ęóĆóŚśŃöÖś Śóäö ĒįśćõŌśŃößöķäó
94. Publiko haptas atė pėr tė cilėn urdhėrohesh, e hiqju idhujtarėve". (el Hixhr, 94)
Rėndėsinė e kėtij lloji te fjalės e tregon edhe fakti se tubimi i muslimanėve ne dite te caktuara pėr ta dėgjuar kėtė ėshtė frike ne palcėn e pabesimtarėve.
- Ligjėrata (el muhadareh). Kjo ėshtė fjalim me fakte dhe argumente, qe shtjellon njė teme te veēante, e cila nuk ka nevoje pėr ndikim apo ndjeshmėri (siē duhet te jete hutbeja), dhe qe ne fund lejohet dialogu rreth saj dhe pyetje-pėrgjigjet. Ligjėruesi duhet ta zgjedhe njė teme adekuate, ta pėrgatis mire me fakte nga Kur'ani, Sunneti dhe historia islame.
- Dersi (Mėsimi). Dersi e ka kuptimin e sqarimit te ndonjė pjese kur'anore apo hadithi profetik nga predikuesi musliman,, ku sqaron gjerat pėrkatėse me ato tekste, qofshin legjislative apo kėshillėdhėnėse.
Predikuesi duhet te jete shume komunikativ me audiencėn gjate dersit dhe atė duke iu shtruar pyetje te herėpashershme, e kėshtu me radhe. Shembull pėr kėtė kemi te dėrguarin e Allahut, Muhammedin, alejhis selam, i cili njė dite pyeti shokėt e tij: Eshtė njė peme, gjethet e se cilės nuk bien fare dhe ėshtė sikur muslimani. Tregomėni se cila ėshtė?
Selman Farisiu tregon se ka qene njė dite me Pejgamberin, alejhi's selam nen njė peme. Ai e morri njė dege te thare dhe e shkundi derisa i ranė gjethet.
Perse nuk me pyet se ēka bėra o Selam i tha Pejgamberi, alejhis selam.
Thashė: Pėrse e bėre?
Tha: Kur muslimani merr abdes me pėrpikėri e pastaj fal pese kohet e namazit mėkatet e tij bijnė kėshtu siē ranė kėto gjethe. Pastaj lexoi nga Kur'ani:
"ęóĆóŽöćö ĒįÕųóįĒÉó ŲóŃóŻóķö ĒįäųóåóĒŃö ęóŅõįóŻšĒ ćöäó Ēįįųóķśįö Åöäųó ĒįśĶóÓóäóĒŹö ķõŠśåöČśäó ĒįÓųóķųöĘóĒŹö Šóįößó ŠößśŃóģ įöįŠųóĒßöŃöķäó
114. Dhe fale namazin nė dy skajet e ditės, e edhe nė orėt e afėrta (me ditėn) tė natės. S'ka dyshim se veprat e mira i shlyejnė ato tė kėqijat. Kjo ėshtė njė kėshillė pėr ata qė pranojnė kėshillat". (Hud, 114)
- Simpoziumi apo seminari (en nedve). Simpoziumi zakonisht mbahet pėr njė tematike te veēante, ku marrin pjese disa ligjėrues dhe secili prej tyre shtjellon njė aspekt te asaj teme duke ia dhėnė hakun ne sqarim dhe shtjellim. Simpoziumin e udhėheq ndonjė njeri tjetėr, i cili ėshtė ne rrjedha me temėn, mban te gjalle takimin, hap dialogun. Ne simpozium rendon prezantojnė njerėz te masės se gjere, te cilėt kane te drejtėn e pyetjes ne fund te simpoziumit.
- Fjala (el kelimeh). Me kėtė zakonisht veēohen njė apo dy njerėz. Shembull i kėsaj ėshtė thėnia e Muhammedit, alejhis selam pyetėsit, i cili i tha:
Ma thuaj ne Islam njė fjale, pėr te cilėn pas teje nuk do ta pyes askėnd?
Tha: Thuaj: Kam besuar ne Allahun e pastaj pėrqendrohu (dhe behu stabil ne kėtė).
Apo rasti tjetėr kur Ibni Abbasit i kishte thėnė: O djalosh! Do t'i mėsoj ca fjale
- Debatet ne grupe te vogla (el munakasheh). Kjo forme trajton idetė dhe mendimet ne mėnyrė te detajizuar dhe zakonisht pėrbehet nga 5-20 veta. Pejgamberi, alejhis selam kishte pėrdorur kėtė forme kur kishte debatuar me Utbe b. Rebian, Ebu Xhehlin dhe Abbas b. AbdulMuttalibin, te cilėt i thėrriste ne Islam. Derisa ishte duke diskutuar me ta i kishte ardhur Ibni Ummi Mektumi dhe i kishte thėnė: O i dėrguari i Allahut! Me mėso nga ajo qe Allahu ta ka mėsuar ty! Ia kishte thėnė kėtė disa here por nuk e dinte se Pejgamberi, alejhi's selam ishte i zėnė me ta.
- Polemika dhe diskutimi (el munadhareh). Zakonisht kjo ndodhe ne mes dy personave qe zotėrojnė ndonjė lemi shkencore apo kane aftėsi komunikative pėr ndonjė teme te caktuar, siē ndodhi me Pejgamberin, alejhis selam dhe Husajnin.
8. Kumtimi me vepra (et tebligu bi'l fi'li). Prej mjeteve shume me rėndėsi ne kumtimin e Da'wes ėshtė edhe vepra dhe puna e muslimanėve. Ne shume vende te botes motivi kryesor i pėrhapjes se Islamit ishte pikėrisht vepra dhe morali i muslimanėve. Shėmbėlltyra e mire, te cilėn predikuesi e realizon ne historinė e tij ajo ne te vėrtetė ėshtė ftese praktike pėr ne Islam, me te cilėn jomuslimani argumenton vėrtetėsinė e kėsaj feje. Bazuar ne kėtė, neve na mbetet te jemi njė model dhe shėmbėlltyre e pastėr pėr te tjerėt me fjalėt, veprat dhe moralin tone ngase kėshtu do te ndikojmė ne zemrat e te tjerėve.
9. Informimi (el i'lam). Mjetet e informimit ne kohen bashkėkohore janė bere te shumta. Krahas RTV-ve, gazetave, revistave, librave, sot ekziston edhe interneti, njė mjet mjaft efikas pėr komunikim dhe atė me tere boten. Predikuesi gjithsesi duhet t'i shfrytėzoje kėto mjete porse duhet qene realist, objektiv dhe assesi te jetoje me iluzione. Ai duhet te filloje nga gjerat me me rėndėsi, te krijoje njė atmosfere vėllazėrore me lexuesit, telespektatorėt, audiencėn, dhe kėtė bazuar ne kėshillėn profetike: "Lehtėsoni e mos vėshtirėsoni!".
Nėpėrmjet kėtyre mjeteve ne kemi mundėsi qe te prezantojmė mirėsitė e Islamit dhe t'i zhvleftėsojmė akuzat qe i janė mveshur atij.
10. Kujdesi, maturia dhe syēeltėsia (el hidhru). Kėto janė tipare dhe veēori te besimtarėve dhe te mendimtarėve. Thotė Allahu:
"ķóĒ ĆóķųõåóĒ ĒįųóŠöķäó ĀćóäõęĒ ĪõŠõęĒ ĶöŠśŃóßõćś ŻóĒ䜯öŃõęĒ ĖõČóĒŹņ Ćóęö Ē䜯öŃõęĒ ĢóćöķŚšĒ
71. O ju qė besuat, rrini tė pėrgatitur (tė armatosur) dhe dilni (pėr nė luftė) grup pas grupi apo tė gjithė sė bashku". (en Nisa, 71)
"ęóÅöŠóĒ ßõ䜏ó Żöķåöćś ŻóĆóŽó朏ó įóåõćõ ĒįÕųóįóĒÉó ŻóįśŹóŽõćś ŲóĒĘöŻóÉń ćöäśåõćś ćóŚóßó ęóįśķóĆśĪõŠõęĒ ĆóÓśįöĶóŹóåõćś ŻóÅöŠóĒ ÓóĢóĻõęĒ ŻóįśķóßõęäõęĒ ćöäś ęóŃóĒĘößõćś ęóįśŹóĆśŹö ŲóĒĘöŻóÉń ĆõĪśŃóģ įóćś ķõÕóįųõęĒ ŻóįśķõÕóįųõęĒ ćóŚóßó ęóįśķóĆśĪõŠõęĒ ĶöŠśŃóåõćś ęóĆóÓśįöĶóŹóåõćś ęóĻųó ĒįųóŠöķäó ßóŻóŃõęĒ įóęś ŹóŪśŻõįõęäó Śóäś ĆóÓśįöĶóŹößõćś ęóĆó朏öŚóŹößõćś Żóķóćöķįõęäó Śóįóķśßõćś ćóķśįóÉš ęóĒĶöĻóÉš ęóįóĒ ĢõäóĒĶó Śóįóķśßõćś Åöäś ßóĒäó Čößõćś ĆóŠšģ ćöäś ćóŲóŃņ Ćóęś ßõ䜏õćś ćóŃśÖóģ Ćóäś ŹóÖóŚõęĒ ĆóÓśįöĶóŹóßõćś ęóĪõŠõęĒ ĶöŠśŃóßõćś Åöäųó Ēįįųóåó ĆóŚóĻųó įöįśßóĒŻöŃöķäó ŚóŠóĒČšĒ ćõåöķäšĒ
102. Kur tė jesh ti (Muhammed) bashkė me ta dhe ju falė namazin, njė grup prej tyre, duke i bartur armėt, le tė vijė e le tė falet me ty (grupi tjetėr nė roje), e kur tė bien nė sexhde (tė kryejnė njė reqatė), kėta le tė qėndrojnė mbrapa jush (nė roje) e le tė vijė grupi tjetėr, qė nuk ėshtė falur, e tė falet me ty dhe le t'i bartin armėt dhe tė jenė nė gjendje gadishmėrie. Ata qė nuk besojnė, e dėshirojnė moskujdesin tuaj ndaj armėve e mjeteve qė t'iu vėrsulen njėherė me tė gjitha fuqitė. Nėse jeni tė lodhur nga ndonjė shi ose jeni tė sėmurė, nuk ėshtė mėkat tė mos i bartni armėt, por mbani gadishmėrinė tuaj. All-llahu ka pėrgaditė dėnim nėnēmues pėr jobesimarėt". (en Nisa, 102)
Sikur ta shfletonim historinė islame do te gjenim se i dėrguari i Allahut dhe zotėriu i predikuesve, Muhammedi, alejhi's selam e kishte zbatuar kėtė ne raste te ndryshme, si:
- Buhariu transmeton nga Aisheja, gruaja e Pejgamberit, Alejhi selam, dhe vajza e Ebu Bekrit, se derisa ne ishim ulur njė dite ne kohen kur bėnte vape e madhe (aty kah koha e drekės) i tha njė njeri Ebu Bekrit: Ja po vie i dėrguari i Allahut, Subhanehu ve teala me koke te mbuluar. Kjo ishte njė kohe qe Pejgamberi Alejhi selam, zakonisht nuk na vinte ne te.
Tha Ebu Bekri: I qofshin fale nena e babai im! Pėr Zotin nuk ka ardhur ne kėtė kohe pėrveēse pėr ndonjė ēėshtje (me rėndėsi). Erdhi Pejgamberi Alejhi selam, kėrkoi lejehyrje dhe hyri.
I tha Ebu Bekrit: Nxirri jashtė ata qe i ke brenda!
Ata janė familja jote o i dėrguari i Allahut-ia ktheu Ebu Bekri.
Tha Pejgamberi Alejhi selam: Mua me ėshtė dhėnė leja pėr dalje( migrim nga Mekkeja ne Medine).
Tha Ebu Bekri: Te qofte fale babai im! Shoqėrimi yt?!([3])
Tha Pejgamberi Alejhi selam: Po".
- Kur kurejshitet vendosen ta mbysin Pejgamberin, alejhis selam gjate kohės kur ai te dale pėr ta falur namazin e sabahut, erdhi Xhibrili dhe i tha: Mos flejė sonte ne shtratin tėnd kėshtu qe Pejgamberi, alejhis selam e urdhėroi Aliun te flinte ne shtratin e tij duke i premtuar: Asgjė e keqe nuk do te ndodhe!
Kujdesin qe duhet ta ushtrojnė predikuesit ėshtė katėr lloje:
a- Kujdesi nga mėkatet, siē thotė Allahu:
"ęóķõĶóŠųöŃõßõćõ Ēįįųóåõ äóŻśÓóåõ
All-llahu ua tėrheq vėrejtjen me dėnim prej Tij". (Ali Imran, 28)
"ęóĒŚśįóćõęĒ Ćóäųó Ēįįųóåó ķóŚśįóćõ ćóĒ Żöķ Ćó䜯õÓößõćś ŻóĒĶśŠóŃõęåõ ń
Ta dini se All-llahu e di ēka fshehni nė vete, pra kini frikė prej Atij, ". (en Nisa, 235)
b- Kujdesi nga sprovimi me familje dhe fėmijė, siē thotė Allahu:
"ķóĒ ĆóķųõåóĒ ĒįųóŠöķäó ĀćóäõęĒ Åöäųó ćöäś ĆóŅśęóĒĢößõćś ęóĆóęśįĒĻößõćś ŚóĻõęųšĒ įóßõćś ŻóĒĶśŠóŃõęåõćś
14. O ju qė besuat, vėrtet, disa nga bashkėshortet tuaja dhe nga fėmijėt tuaj janė armiq tuaj, andaj kini kujdes ndaj tyre ". (et Tegabun, 14)
Eshtė thėnė se shkak i zbritjes se kėtij ajeti ėshtė rasti i Avf b. Malikut, te cilin kur donte te merrte pjese ne ndonjė beteje familja e luste te qėndronte me ta duke iu ankuar se nen kujdes te kujt do te mbesin kėshtu qe ai qėndronte me ta.
c- Kujdesi nga pasimi i epshit. Thotė Allahu:
"ęóĆóäö ĒĶśßõćś Čóķśäóåõćś ČöćóĒ ĆóäŅįó Ēįįųóåõ ęóįĒ ŹóŹųóČöŚś ĆóåśęóĒĮóåõćś ęóĒĶśŠóŃśåõćś Ćóäś ķ󯜏öäõęßó Śóäś ČóŚśÖö ćóĒ ĆóäŅįó Ēįįųóåõ Åöįóķśßó
49. (Ta zbritėm) Qė edhe ti tė gjykosh me atė qė tė zbriti All-llahu, e mos ndiq dėshirat e tyre dhe ruaju rrezikut tė tyre qė tė mos tė shmangin nga njė pjesė e asaj qė ta zbriti All-llahu". (el Maide, 49)
d- Kujdesi nga hipokritet dhe pabesimtarėt. Thotė Allahu:
"ęóÅöŠóĒ ŃóĆóķśŹóåõćś ŹõŚśĢöČõßó ĆóĢśÓóĒćõåõćś ęóÅöäś ķóŽõęįõęĒ ŹóÓśćóŚś įöŽóęśįöåöćś ßóĆóäųóåõćś ĪõŌõČń ćõÓóäųóĻóÉń ķóĶśÓóČõęäó ßõįųó ÕóķśĶóÉņ Śóįóķśåöćś åõćõ ĒįśŚóĻõęųõ ŻóĒĶśŠóŃśåõćś ŽóĒŹóįóåõćõ Ēįįųóåõ Ćóäųóģ ķõÄśŻóßõęäó
4. E kur t'i shohish ata, trupat e tyre tė mahnisin, e kur tė flasin, fjalės sė tyre i vė veshin. Po ata janė si trungujt e zgavruar e tė mbėshtetur, e ēdo zė e mendojnė se ėshtė kundėr tyre. Ata janė armiq, pra ruaju prej tyre! All-llahu i vraftė, si shmangen nga e vėrteta!". (el Munafikune, 4)
11. Ndihma nga tė tjerėt (el istianetu bi'l gajr). Predikuesit i lejohet qe gjate misionit te tij te pėrdorė ēdo lloj mjeti, qe i ndihmon ta realizoje qėllimin e tij, me kusht qe mjeti te jete i pastėr. Prej kėtyre mjeteve mund te veēojmė:
a- Te kėrkoj ndihme ne mision nga njerėz adekuate. Kėtė e ka lejuar Allahu ngase Musai kishte kėrkuar Harunin si ndihmėtar ne mision. Thotė Allahu:
"ęóĒĢśŚóįś įöķ ęóŅöķŃšĒ ćöäś Ćóåśįöķ (29) åóĒŃõęäó ĆóĪöķ (30) ĒŌśĻõĻś Čöåö ĆóŅśŃöķ (31) ęóĆóŌśŃößśåõ Żöķ ĆóćśŃöķ
29. Mė cakto njė ndihmėtar nga familja ime, 30. Harunin, vėllain tim, 31. Qė me tė tė ma forcosh fuqinė time, 32. Bėma shok atė nė punėn time". (Ta ha, 29-32)
"ęóĆóĪöķ åóĒŃõęäõ åõęó ĆóŻśÕóĶõ ćöäųöķ įöÓóĒäšĒ ŻóĆóŃśÓöįśåõ ćóŚöķó ŃöĻśĮšĒ ķõÕóĻųöŽõäöķ Åöäųöķ ĆóĪóĒŻõ Ćóäś ķõßóŠųöČõęäö
34. E vėllai im, Haruni, ėshtė mė orator se unė, andaj dėrgoje atė me mua ndihmė qė t'i vėrtetojė fjalėt e mia. Unė kam frikė se do tė mė shpallin gėnjeshtar". (el Kasas, 34)
b- Te kėrkoj ndihme nga muslimanėt pėr ta mbrojtur nga ata qe duan ta shqetėsojnė me te gjitha format. Ne besėlidhjen e Pejgamberit, alejhis selam me ensarėt ne mes tjerash ka qene edhe kjo pike: Ua lidhi kėtė bese me kusht qe te me ruani mua nga ajo qe ruani gratė dhe djemtė tuaj!
12. Organizimi (en nidham). Predikuesi patjetėr duhet ta organizoje kohen e tij. Ai patjetėr duhet ta ndaje kohen ne atė mėnyrė qe askujt te mos i mbetet borxh; duhet te ndaje kohe pėr nevojat e tij, pėr nevojat e familjes, pėr adhurim dhe pėr predikim.
Ai duhet ta shfrytėzojė ēdo minute te kohės se tij pėr kryerjen e obligimeve, gjerave te preferuara, gjerave vullnetare dhe gjithsesi duhet te insistoje ne koordinimin e punėve ne organizata dhe shoqata te tjera, qe kane te njėjtin mision dhe qellim.
Pėrshtati ne shqip: Sedat Gani Islami
22-4-2007, e diele
Vushtrri, Kosovė
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Transmeton Ebu Davudi ndėrsa Shejh Albani ne Sahihu ve daifu suneni ebi davud, 12, e ka cilėsuar autentik
[2] Transmeton Ebu Davudi ndėrsa Shejh Albani ne Sahihu ve daifu suneni Ebi Davud, 1455, ka thėnė se hadithi ėshtė autentik
[3] Ebu Bekri ishte hutuar nga ky nder,te cilin ia ofronte Pejgamberi Alejhi selam andaj ne menyre habitese pyet: Shoqerimi?!
