DEGËT E BESIMIT

 

Transmeton Ebu Hurejre se Pejgamberi, alejhi selam ka thėnė:

“ĒįśÅöķćóĒäõ ČöÖśŚń ęóÓöŹųõęäó ŌõŚśČóÉš ęóĒįśĶóķóĒĮõ ŌõŚśČóÉń ćöäś ĒįśÅöķćóĒäö

Imani ėshtė mbi 60 dege, e edhe turpi ėshtė dege e besimit”. (Buhariu)

 

Komenti i pėrgjithshėm i hadithit

 

Ky hadith profetik paraqet edhe njė dėshmi tjetėr tė oratorisė sė rrallė te Pejgamberit tone, alejhi’s salatu ve’s selam, i cili pėrmblodhi tėrė besimin nė kėtė hadith te shkurtėr, duke pėrmendur sė pari dėshminė se nuk meriton te adhurohet askush me te drejte pėrveē Allahut, Krijuesit te tokės dhe qiejve, dhe duke mos harruar as gjerat me te vogla, te cilat mund te injorohen apo merren sit a pavlera nga dikush ndėrsa ato ta rrisin besimin dhe dėshmojnė pėr praninė e tij nė ty.

Ka thėnė Hitabiu ne veprėn e tij El Mual’lim: Ky hadith tregon se besimi i ligjshėm (ĒįśÅöķćóĒä ĒįŌųóŃśŚöķų) ėshtė emėr, me domethėnie te posedimit te degėve dhe pjesėve, te larta e te ulėta, fjale dhe vepra, shtim e pakėsim. Emri lidhet pjesėrisht me to sikurse qe lidhet edhe tėrėsisht (d.t.th: nėse dikush i bėn ca mund t’i thuhet se ėshtė njeri besimtar, por natyrisht se nėse i kryen te gjitha atėherė ai ėshtė besimtar) ndėrsa realiteti (fetarizmi apo devotshmėria e madhe) pėrcakton lidhjen me te gjitha degėt dhe pėrmbushjen e tyre.

P.sh: namazi ka dege dhe pjese. Me kryerjen e disa prej tyre, gjestet mund t’i quajmė namaz, ndėrsa sipas realitetit (ĒįśĶóŽöķŽóÉ), duhet kryer dhe pėrmbushur te gjitha degėt dhe pjesėt e tij. Argument pėr kėtė ėshtė edhe pjesa e fundit e hadithit:

“ĒįśĶóķóĒĮ ŌõŚśČóÉ ćöäś ĒįśÅöķćóĒä

Turpi ėshtė pjese e besimit”,

(qe vetvetiu ėshtė llogaritur besim, edhe pse pa besim nuk do te quhej kėshtu). Kjo po ashtu vėrteton detajet e besimit dhe dallimin e besimtareve ne to([1]).

Ne koment te Sunenit te Nesaiut qėndron: Qėllimi me ö įóĒ Åöįóå ÅöįųóĒ Ēįįųóå La Ilahe Il’la Allah janė dy dėshmitė, pra “La Ilahe Il’la Allah Muhammedun Rresulullah”. Ose ėshtė pėr qėllim vetėm dėshmia pėr Njėshmėrinė e Allahut, por me sinqeritet shpirtėror se dėshmia pėr revelatėn e Muhammedit, alejhi selam ėshtė degė tjetėr. ([2])

Ka thėnė Ebu Hatimi: Pejgamberi, alejhi selam aludoi nė kėtė hadith nė gjėnė, e cila ėshtė obligim pėr njerėzit ēdoherė. Kėtė gjė e vendosi ne pjesėn me te lartė te besimit. Pastaj aludoi edhe ne atė, qe ėshtė fakultative pėr besimtaret ēdoherė, dhe te cilėn e vendosi ne fund te pemės se besimit. Kjo tregon se gjerat, te cilat janė pėrherė obligim pėr njerėzit dhe ne ēfarėdo rrethanash, ose janė obligim pėr disa njerėz ne disa raste, ose janė fakultative (nafile) pėr te gjithė njerėzit ne ēdo rast dhe kohe, tere kjo ėshtė pjese e besimit. ([3])

Pejgamberi, alejhi’s salatu ve’s selam, nuk harroi te sillte edhe shtesa, te cilat, edhe pse bėjnė pjese ne sferėn mes “La Ilahe Il’la Allah” dhe “Largimit tė sė keqes”, madje kane pozite te lakmueshme, megjithatė, i pėrmendi edhe njėherė, qe t’ua beje me dije muslimanėve se kjo gjė qe po ua them vėrtetė ėshtė e madhe andaj kujdesuni pėr te dhe pajisuni e zbukurohuni me te. 

Sa bukur e ka pėrmbledhur kėtė autori i Avnu’l Ma’bud: “Pejgamberi, alejhi selam e veēoi turpin ngase ai ėshtė sikur thirrės, qe thėrret pėr nė tė gjitha degėt tjera, dhe se njeriu i turpshėm frikėsohet se do t’i dalin ne shesh te metat ne dynja dhe ahiret (dhe mu pėr kėtė turpėrohet prej Allahut dhe iu largohet atyre)”([4]).

 

Versionet e hadithit

 

Ky hadith i Pejgamberit, alejhi selam, ėshtė hadith i vėrtetė dhe ėshtė transmetuar nė disa forma.

Tek Muslimi qėndron versioni i njėjte por qėndron edhe versioni tjetėr, dhe qė tė dy nga Ebu Hurejre, :

“ĒįśÅöķćóĒäõ ČöÖśŚń ęóÓóČśŚõęäó Ćóęś ČöÖśŚń ęóÓöŹųõęäó ŌõŚśČóÉš ŻóĆóŻśÖóįõåóĒ Žóęśįõ įóĒ Åöįóåó ÅöįųóĒ Ēįįųóåõ ęóĆóĻśäóĒåóĒ ÅöćóĒŲóÉõ ĒįśĆóŠóģ Śóäś ĒįŲųóŃöķŽö ęóĒįśĶóķóĒĮõ ŌõŚśČóÉń ćöäś ĒįśÅöķćóĒäö

Imani ėshtė 60 apo 70 e ca dege. Me e mira ėshtė thėnia: La ilahe il’la Allah, ndėrsa me e ulėta ėshtė largimi i njė pengese nga rruga. Edhe turpi ėshtė dege e besimit”.

Tek Tirmidhiu, nga Ebu Hurejre, qėndron:

“ĒįśÅöķćóĒäõ ČöÖśŚń ęóÓóČśŚõęäó ČóĒČšĒ ĆóĻśäóĒåóĒ ÅöćóĒŲóÉõ ĒįśĆóŠóģ Śóäś ĒįŲųóŃöķŽö ęóĆóŃśŻóŚõåóĒ Žóęśįõ įóĒ Åöįóåó ÅöįųóĒ Ēįįųóåõ

Besimi ėshtė 70 e ca kapituj. Me i ulėti ėshtė largimi i se keqes nga rruga ndėrsa me i larti ėshtė thėnia La Ilahe Il’la Allah”.

Po ashtu, ne njė version tjetėr te Tirmidhiut, prape nga Ebu Hurejre, pėrkufizohen kėto dege ne 64. Thotė Pejgamberi, alejhi selam, sipas asaj, qe transmeton Ebu Hurejre:

“ĒįśÅöķćóĒäõ ĆóŃśČóŚóÉń ęóÓöŹųõęäó ČóĒČšĒ

Besimi ėshtė 64 kapituj”.

Tek Imam Ahmedi qėndrojnė disa versione, po ashtu nga Ebu Hurejre, si:

“ĒįśÅöķćóĒäõ ČöÖśŚń ęóÓóČśŚõęäó ČóĒČšĒ ĆóŻśÖóįõåóĒ įóĒ Åöįóåó ÅöįųóĒ Ēįįųóåõ ęóĆóĻśäóĒåóĒ ÅöćóĒŲóÉõ ĒįśŚóŁśćö Śóäś ĒįŲųóŃöķŽö ęóĒįśĶóķóĒĮõ ŌõŚśČóÉń ćöäś ĒįśÅöķćóĒäö

Besimi ėshtė mbi 60 dyer. Me mira ėshtė La Ilahe Il’la Allah ndėrsa me e ulėta ėshtė largimi i kockės (ashtit) nga rruga. Edhe turpi ėshtė dege e besimit”.

“ĒįśÅöķćóĒäõ ČöÖśŚń ęóÓóČśŚõęäó ČóĒČšĒ ŻóĆóĻśäóĒåõ ÅöćóĒŲóÉõ ĒįśĆóŠóģ Śóäś ĒįŲųóŃöķŽö ęóĆóŃśŻóŚõåóĒ Žóęśįõ įóĒ Åöįóåó ÅöįųóĒ Ēįįųóåõ

Besimi ėshtė 60 e ca dyer (kapituj). Me e uėlta ėshtė largimi i pengesės nga rruga ndėrsa me e larta ėshtė thėnia: “La Ilahe Il’la Allah”.

Tek Ebu Davudi qėndron nga Ebu Hurejre:

”ĒįśÅöķćóĒäõ ČöÖśŚń ęóÓóČśŚõęäó ĆóŻśÖóįõåóĒ Žóęśįõ įóĒ Åöįóåó ÅöįųóĒ Ēįįųóåõ ęóĆóĻśäóĒåóĒ ÅöćóĒŲóÉõ ĒįśŚóŁśćö Śóäś ĒįŲųóŃöķŽö ęóĒįśĶóķóĒĮõ ŌõŚśČóÉń ćöäś ĒįśÅöķćóĒäö

Besimi ėshtė 70 e ca (dege). Me e mira ėshtė thėnia La Ilahe Il’la Allah ndėrsa me e ulėta ėshtė largimi i kockės nga rruga. Edhe turpi ėshtė dege e besimit”.

Tek Nesaiu, po ashtu nga Ebu Hurejre, qėndron se Pejgamberi, alejhi selam ka thėnė:

“ĒįśÅöķćóĒäõ ČöÖśŚń ęóÓóČśŚõęäó ŌõŚśČóÉš ĆóŻśÖóįõåóĒ įóĒ Åöįóåó ÅöįųóĒ Ēįįųóåõ ęóĆóęśÖóŚõåóĒ ÅöćóĒŲóÉõ ĒįśĆóŠóģ Śóäś ĒįŲųóŃöķŽö ęóĒįśĶóķóĒĮõ ŌõŚśČóÉń ćöäś ĒįśÅöķćóĒäö

Imani ėshtė mbi 60 dege. Me e mira ėshtė La Ilahe Il’la Allah ndėrsa me e ulėta (ne pozite) ėshtė largimi i se keqes nga rruga. Edhe turpi ėshtė dege e besimit”.

Tek Ibni Maxheh, po ashtu nga Ebu Hurejre, qėndron:

“ĒįśÅöķćóĒäõ ČöÖśŚń ęóÓöŹųõęäó Ćóęś ÓóČśŚõęäó ČóĒČšĒ ĆóĻśäóĒåóĒ ÅöćóĒŲóÉõ ĒįśĆóŠóģ Śóäś ĒįŲųóŃöķŽö ęóĆóŃśŻóŚõåóĒ Žóęśįõ įóĒ Åöįóåó ÅöįųóĒ Ēįįųóåõ ęóĒįśĶóķóĒĮõ ŌõŚśČóÉń ćöäś ĒįśÅöķćóĒäö

Imani ėshtė 60 apo 70 e ca kapituj. Me i ulėti ėshtė largimi i pengesės nga rruga ndėrsa me i larti ėshtė thėnia La Ilahe Il’la Allah. Edhe turpi ėshtė dege e besimit”.

Transmeton Taberaniu nga Ebu Hurejre se Pejgamberi, alejhi selam ka thėnė:

“ĒįÅöķćóĒäõ ČöÖśŚń ęóÓóČśŚõęäó ŌõŚśČóÉš” ĆóŚśįĒåóĒ ŌóåóĒĻóÉõ Ćóäś įĒ Åöįóåó ÅöįĒ Ēįįųóåõ” ęóĆóĻśäóĒåóĒ ÅöćóĒŲóÉõ ĒįĆóŠóģ Śóäö ĒįŲųóŃöķŽö” ęóĒįśĶóķóĒĮõ ŌõŚśČóÉń ćöäó ĒįÅöķćóĒäö

Imani ėshtė 70 e ca dege. Me e larta ėshtė dėshmia La Ilahe Il’la Allah, ndėrsa me e ulėta ėshtė largimi i se keqes nga rruga. Edhe turpi ėshtė dege besimi”([5]).

Taberaniu, ndryshe nga te tjerėt, sjell kėtė hadith edhe nėpėrmjet sahabiut nderuar, Seid El Hudriut, ngjashėm me versionet e Ebu Hurejres:

“ĒįÅķćĒä ČÖŚ ęÓČŚęä ŌŚČÉ” ĆŃŻŚåĒ : įĒ Åįå ÅįĒ Ēįįå ” ęĆĻäĒåĒ ÅćĒŲÉ ĒįĆŠģ Śä ĒįŲŃķŽ

Besimi ėshtė 70 e ca dege. Me e larta ėshtė La Ilahe Il’la Allah ndėrsa me e ulėta ėshtė largimi i pengesės nga rruga”([6]).

Pra, siē po shohim, ne hadithe, gjerat e pėrmendura nuk janė rrėfyer njėjtė:

§         Degėt nuk janė precizuar saktėsish; diku janė cekur 60 e ca, diku 64, e diku 70 e ca.

§         Ne disa transmetime, ne vend te shprehjes “ČÖŚ” (ca) ka ardhur shprehja e njėjtė porse ne gj. femėrore “Č֦ɔ.([7]) , e ne disa raste, siē ishte tek ai i Tirmidhiut, nuk pėrmendet fare, por ne vend te saj vie shifra e saktėsuar. Ne disa raste ėshtė pėrmendur 60 apo 70, pa shtesėn “e ca”([8]).

§         Diku ėshtė pėrmendur “me e mira”, diku “me e larta” (me tri shprehje ne gjuhen arabe:  ĆóŚśįĒåóĒ, ĆŚŁåćĒ  dhe ĆóŃśŻóŚõåóĒ),

§         Diku ėshtė pėrmendur “me e ulėta” (me dy shprehje ne gjuhen arabe: ĆóęśÖóŚõåóĒ dhe ĆóĻśäóĒåóĒ),

§         Zakonisht dega e pare e besimit, thėnia La Ilahe Il’la Allah, ėshtė pėrmendur se pari, por ne disa versione, iu janė ndėrruar vendet, kėshtu qe se pari pėrmendėt dega me e ulte e besimit e pastaj ajo me e larta. 

§         Ne disa transmetime parmendet se dega me e larte ėshtė “thėnia” ndėrsa ne disa te tjera pėrmendet se “dėshmia”, e ne disa nuk pėrmendėn as njėra as tjetra.

§         Diku ėshtė pėrmendur largimi i pengesės ne pėrgjithėsi ndėrsa diku ėshtė pėrkufizuar kjo e keqe ne “kocke-asht”.

§         Diku ėshtė pėrmendur si dege e diku si kapituj.

§         Ne shumicėn e versioneve pėrmendet edhe turpi si dege besimi.

Te shohim ne vijim mendimet e dijetareve pėr kėto dhe gjerat tjera:

Shprehja “ca” ē’domethėnie ka?

Ne koment te fjalės "ČöÖśŚ - ca" janė thėnė disa mendime:

Kjo fjale pėrfshin numėrorėt nga 3-9, 3-10, 1-9, 2-10, 4-9, 7. Mendimi me i vėrtetė ėshtė mendimi, te cilin e ka zgjedhur Kazzazi e ai ėshtė 3-9, ngase pėr njė gjė te tille janė pajtuar edhe komentatorėt kur kane komentuar ajetin:

“ŻóįóČöĖó Żöķ ĒįÓųöĢśä ČöÖśŚ Óöäöķäó

e pėr kėtė mbeti nė burg disa vjet”. (Jusuf, 42 )([9])

 

Degėt e besimit 60 apo 70?

 

Ne koment te “ęóÓöŹųõęäó 60 ”, ėshtė dhėnė njė sqarim i thukte i dijetareve. Meqė ne pame me larte se kjo shprehje ne disa versione ka ardhur ne forme te dyshimte, nuk dihet se a ėshtė 60 apo 70, vetvetiu lind nevoja qe ta gjejmė problemin, e pastaj sėmundjen, ngase siē thonė mjeket, "gjetja e sėmundjes dhe definimi i saj, ėshtė hapi i pare i shėrimit te pacientit"([10]).

Versioni i “60 e ca”, ne transmetim ndaras, ėshtė shume i pėrafėrt me atė “70 e ca”. Pra kjo sa i pėrket pėrmendjes se tyre ndaras, ngase pėrmendja e tyre sėbashku, ne forme te dyshimte, ka ardhur ne shume versione. Autoret e suneneve e transmetojnė prerazi versionin: “70 e ca”.

Buhariu e ka transmetuar pa asnjė dyshim: “”60 e ca dege([11]).

Bejhekiu ka favorizuar versionin e Buhariut, ku degėt e besimit janė pėrkufizuar ne “60 e ca”.

Ibni Salahi e ka zgjedhur po ashtu mendimin pėr “60 e ca” ngase kjo ėshtė me bindėse, dhe siē thotė rregulli: ”Dyshimi nuk e largon bindjen”. Pra, askush nuk dyshon te ketė qene kjo shifėr nen 60, por dyshimi ėshtė se a ėshtė kjo apo shifra 70. Dhe ene kėtė rast, anohet nga ajo qe ėshtė me e sakte, e qe padyshim ėshtė shifra 60, e cila ėshtė me pak.

Megjithatė, Shejh Albani nuk ėshtė i kėtij mendimi. Ai pėrkitazi me kėtė mes’ele thotė: Nuk ka dyshim se, ne rast konfuzioni tek transmetimet, duhet kapur pas asaj qe ėshtė me e pakte, ngase pėr te je me i sigurte, e sidomos kur nuk ke mundėsi ta zgjedhėsh dilemėn ne mes transmetimeve ne asnjė forme, porse kėtu, unė mendoj se puna qėndron ndryshe, ngase transmetimi i Muslimit (qe pėrkufizon  mbi 70) ėshtė me i qėlluar sesa ai i Buhariut, (qe pėrkufizon  mbi 60) pėr arsye se transmetohet nėpėrmjet dy rrugėve([12]). 

Ebu Davudi dhe Tirmidhiu e ka transmetuar pa dyshim: “70 e ca” ([13]).

Ka thėnė Kadi Ijjadi: Mendimi me i qėlluar ėshtė ajo, qe ėshtė shprehur ne shumicėn e haditheve dhe tek shumica e transmetuesve: “60 e ca” ([14]).

Shejh Salahu ka thėnė se dyshimi rreth shifrės, 60 apo 70, nuk ėshtė nga Ebu Hurejre, por ėshtė nga Suhejli, i cili e ka transmetuar kėtė hadith prej tij. Megjithatė, nga Suhejli ėshtė transmetuar edhe padyshim fare: “70 e ca” ([15]).

Kėtė e ka thėnė edhe Ima Ahmedi, i cili pėrkitazi me kėtė problematike pati konkluduar se: Dyshimi ka ardhur si pasoje e Suhejlit, ndryshe, Sulejman b. Bilali e transmeton pa asnjė dyshimi. Versioni i tij tek dijetaret ėshtė me i forte sesa i Suhejlit, edhe pse disa transmetues e kane transmetuar nga Suhejli pa asnjė dyshim, pra: “70 e ca”([16]).    

Shejh Ebu Abdullah El Halimi mendon se mendimi me i qėlluar ėshtė ai: ”70 e ca”, pėr arsye se ŻóÅöäųó ĒįśĶõßść įöćóäś ĶóŻöŁó ĒįŅųöķóĒĻóÉ ĢóĒŅöćšĒ ČöåóĒ dispozita ėshtė ne anėn e atij qe mban mend shtesėn ne mėnyrė te prere([17]). 

Ka thėnė Kadi Ijjadi: Njė grup njerėzish janė munduar qe t’i pėrkufizojnė kėto dege nėpėrmjet ixhtihadit, por kjo ėshtė e vėshtirė, madje mosnjohja e tyre ne detaje nuk e zbehė aspak besimin([18]).

Ka thėnė Ibni Hibbani: E kam medituar kohe te gjate kėtė hadith. Fillova dhe numėrova ibadetet (ta’atet), te cilat me dolėn shume me shume sesa kjo shifėr. U ktheva ne sunnet dhe numėrova ēdo adhurim, te cilin Pejgamberi, alejhi’s salatu ve’s selam, e kishte konsideruar si pjese besimi, dhe pashe se ato nuk arrinin shifrėn ne 79.

Iu ktheva Kur’anit dhe e lexova me meditim por prape, adhurimet e kėsaj natyre nuk arrinin shifrėn 79. I bashkova kėto dhe fshiva adhurimet e pėrsėritura, kur ja ato me dolėn 79, as me shume dhe as me pak. Kėshtu u binda se qėllimi i Pejgamberit, alejhi selam, ne hadith ishte kjo shifėr([19]).

Megjithatė, Ibni Hibbani nuk shkel te drejtėn e atyre, qe potencuan se ato janė 69. Ai pranon se edhe ky version ėshtė i vėrtetė([20]).

Ata, qe kane numėruar kėto dege, nuk janė pajtuar pėr ndonjė version te njėjtė. Versioni i Ibni Hibbanit duket te jete me i pėrafėrti me te vėrtetėn. Ai kishte ndare kėto dege ne tri grupe kryesore veprash, ku secili grup ka degėt kryesore e herė herė edhe nėndegėt e veta. Grupet kryesore:

1. Veprat e zemrės, nė tė cilat pėrfshihen besimet dhe nijetet. Ne kuadėr te kėsaj dege bėjnė pjese 24 cilėsi:

1.                  Besimi ne Allahun. (Kėtu hyn edhe besimi ne Qenien, Cilėsitė dhe Njėshmėrinė e Tij, besimi se askush nuk ėshtė sikurse Ai, besimi se ēdo gjė, pėrveē Tij, ėshtė e shpikur).

2.                  Besimi ne melaike.

3.                  Besimi ne libra.

4.                  Besimi ne te dėrguar.

5.                  Besimi ne ditėn e fundit. (Kėtu hyjnė edhe ēėshtjet qe kane te bėjnė me te, si: varri, ringjallja, tubimi, llogaria, peshimi i veprave, sirati, xhenneti dhe xhehennemi).

6.                  Besimi ne caktimin e Allahut.

7.                  Dashuria pėr Allahun; dashuria dhe urrejtja vetėm pėr hire te Tij.

8.                  Dashuria pėr Pejgamberin, alejhi’s salatu ve’s selam. (Kėtu bėn pjese dėrgimi i salavateve mbi te dhe pasimi i sunnetit te tij)

9.                  Sinqeriteti. (Kėtu hyn braktisja e syefaqėsisė dhe hipokrizisė)

10.                    Pendimi.

11.                    Frika.

12.                    Shpresa.

13.                    Falėnderimi.

14.                    Pėrmbushja (e premtimit).

15.                    Durimi.

16.                    Pajtimi me caktimin e Allahut.

17.                    Mbėshtetja ne Allahun.

18.                    Mėshira.

19.                    Modestia. (Kėtu bėn pjese nderimi i te vjetrit dh mėshirimi i te voglit).

20.                    Braktisja e mendjemadhėsisė.

21.                    Braktisja e vetėpėlqimit.

22.                    Braktisja e zilisė.

23.                    Braktisja e mėrisė (urrejtjes ĒįśĶöŽśĻ).

24.                    Braktisja e hidhėrimit

 2. Veprat e gjuhės. Kėto pėrfshijnė shtate cilėsi:

1.                  Shqiptimi i tewhidit (Njėshmėrisė).

2.                  Kėndimi i Kur’anit.

3.                  Mėsimi i diturisė.

4.                  Te mėsuarit diturinė te tjerėve.

5.                  Duaja, dhikri (Pėrkujtimi i Allahut).

6.                  Isitigfari (Kėrkimi falje).

7.                  Braktisja e epsheve

3. Veprat e trupit (gjymtyrėve). Ne kuadėr te kėtyre hyjnė 38 cilėsi.

A.     Prej tyre ka qe janė konkrete. Kėto janė 15:

1.                  Pastrimi konkret e abstrakt. (Kėtu bėn pjese edhe shmangia nga papastėrtitė).

2.                  Mbulimi i pjesėve te turpshme.

3.                  Namazi, i obliguar dhe ai fakultativ.

4.                  Zekati.

5.                  Lirimi i robėrve.

6.                  Bujaria. (Kėtu bėn pjese dhėnia e ushqimit dhe nderimi i mysafirit).

7.                  Agjėrimi, i obliguar dhe ai fakultativ.

8.                  Haxhi dhe Umreja.

9.                  Tavafi.

10.              I’tikafi.

11.              Kėrkimi i Natės sė Kadrit.

12.              Migrimi pėr ta mbajtur fenė. (Kėtu hyn hixhreti nga vendi jomusliman)

13.              Pėrmbushja e zotimeve.

14.              Hulumtimi i ēėshtjeve me kyēe ne besim (pėr zbatimin dhe pėrfilljen e tyre)( ęóĒįŹųóĶóŃųöķ Żöķ ĒįśÅöķćóĒä).

15.              Pėrmbushja e kompensimeve (qefareteve).

B. Prej tyre ka qe kane te bėjnė me pasim (tradicionalizėm). Ato gjithsej janė gjashte (6):

1.                  Ruajtja nėpėrmjet martesės.

2.                  Mbikėqyrja e familjes.

3.                  Bamirėsia ndaj prindėrve (kėtu hyn edhe shmangia e arrogancės ndaj tyre).

4.                  Edukimi i fėmijėve.

5.                  Mbajtja e lidhjeve familjare.

6.                  Respektimi i zotėrinjve (pronareve te robėrve, punėdhėnėsit, etj) apo butėsia me robėr.

C. Qe kane te bėjnė me njerėzit e rėndomtė. Ato gjithsej janė 17:

1.                  Udhėheqėsia e drejte

2.                  Pasimi i xhematit (kolektivit) dhe mosndarja prej tij.

3.                  Respektimi i udhėheqėsve.

4.                  Pajtimi i njerėzve. (Kėtu bėn pjese mbytja e havarixhėve dhe zullumqarėve)

5.                  Pjesėmarrja ne nisma te mbara. (Kėtu hyn urdhėrimi pėr te mire dhe ndalimi nga e keqja)

6.                  Ekzekutimi i kodeve penale.

7.                  Xhihadi dhe pėrforcimi ne rrugėn e Allahut.

8.                  Pėrmbushja e amanetit. (Kėtu bėn pjese dhėnia e 1/5 pėr prijėsin e msulimanėve)

9.                  Huadhėnia (borxhdhėnia) dhe kthimi i huasė.

10.              Trajtimi i mire i njerėzve. Kėtu bėn pjese fitimi i pasurisė ne mėnyrė tė lejuar.

11.              Shpenzimi i pasurisė me vend.

12.              Istrafi (shpenzimi i pakontrollė i pasurisė).

13.              Kthimi i selamit.

14.              Dėshirimi shėndet atij qe teshtin (duke i thėnė Jerhamuke Allah – Allahu tė mėshiroftė).

15.              Mos shqetėsimi i njerėzve.

16.              Largimi nga epshet (qe te shpijnė ne humbje), dhe

17.              Largimi i se keqes nga rruga.

Kėto janė gjithsej 69 dege, te cilat mund te numėrohen edhe si 79, nėse do t’i numėronin ndaras disa cilėsi, qe i kemi pėrmendur nen njė pike te vetme. Allahu e di me se miri! ([21])

Nuk ka dyshim se kėto cilėsi, edhe nėse jo pėr nga renditja, megjithatė dallojnė ne vlere. Nuk ka dyshim se besimi ne Allahun dhe kushtet tjera themelore te besimit ėshtė me i vlefshėm sesa cilėsitė tjera te cekura ne kuadėr te kėsaj radhitje. Kėtė e argumenton edhe transmetimi i Muslimit:

“ĒįśÅöķćóĒäõ ČöÖśŚń ęóÓóČśŚõęäó Ćóęś ČöÖśŚń ęóÓöŹųõęäó ŌõŚśČóÉš ŻóĆóŻśÖóįõåóĒ Žóęśįõ įóĒ Åöįóåó ÅöįųóĒ Ēįįųóåõ ęóĆóĻśäóĒåóĒ ÅöćóĒŲóÉõ ĒįśĆóŠóģ Śóäś ĒįŲųóŃöķŽö" ęóĒįśĶóķóĒĮõ ŌõŚśČóÉń ćöäś ĒįśÅöķćóĒäö

Imani ėshtė 60 apo 70 e ca dege. Me e mira ėshtė thėnia: La ilahe il’la Allah, ndėrsa me e ulėta ėshtė largimi i njė pengese nga rruga. Edhe turpi ėshtė dege e besimit”.

 

Turpi

 

Turpi fetarisht do te thotė: “ĪõįõŽ ķóČśŚóĖ Śóįóģ ĒöĢśŹöäóĒČ ĒįśŽóČöķĶ ” ęóķóćśäóŚ ćöäś ĒįŹųóŽśÕöķŃ Żöķ ĶóŽų Šöķ ĒįśĶóŽų  Moral, i cili te shtyn ta braktisesh te keqen dhe te pengon nga anashkalimi i te drejtės se tjetrit”. Mu pėr kėtė ne hadith qėndron:

“ĒįśĶóķóĒĮ ĪóķśŃ ßõįųå

Tėrė turpi ėshtė i mirė”.

Ne disa transmetime qėndron:

“ĒįśĶóķóĒĮ ćöäś ĒįśÅöķćóĒä

Turpi ėshtė prej besimit”,

“ĒįśĶóķóĒĮ įóĒ ķóĆśŹöķ ÅöįųóĒ ČöĪóķśŃö

Turpi nuk te sjell pėrveēse te mira”,

“ĒįśĶóķóĒĮ ĪóķśŃ ßõįųå Ćóęś ŽóĒįó ßõįųå ĪóķśŃ

Turpi ėshtė i mirė nė tėrėsi”, ose ka thėnė: “I tėri ėshtė i mirė”. ([22])

Ndoshta dikush pyet: Si ka mundėsi qe turpi te jete dege besimi kur ai ėshtė natyrshmėri e lindur tek njeriu? Ështė e vėrtetė qe turpi lind se bashku me njeriun, por trajtimi i tij ashtu siē thotė feja, ka nevoje qe ai te pėrfitohet (nga tradita fetare) dhe te ketė nijjet (pėr te). Kėshtu kjo ka bere qe ai te jete pjese e besimit. Madje, turpi te nxit te besh vepra te mira dhe te pengon nga mėkatet([23]).

Kjo ėshtė argument se imani shtohet edhe pakėsohet, ngase njerėzit nuk janė te njėjtė ne rangun e turpit. Dhe meqė nuk janė te njėjtė, atėherė tek dikush gjendet me shume, dhe imani i tij ėshtė me i madh. Tek dikush gjendet me pak dhe besimi i tij ėshtė me i dobėt([24]).

Ështė thėnė se turpi ėshtė dy llojesh:

§         I natyrshėm, te cilin Allahu e krijoi ne njeriun, si: zbulimi i pjesėve te trupit, marrėdhėniet intime ne prezence te njerėzve. Ky lloj vlen pėr te gjithė njerėzit.

§         Turp i besimit, i cili e pengon njeriun te beje vepra te kėqija. E pengon nga zinaja, nga alkooli, etj([25]). Ky lloj ėshtė i veēante pėr pjesėtaret e fesė se drejte islame.

Disa veēori te turpit:

ü      Ështė pjese e besimit. Thotė Pejgamberi, alejhi selam:

“ĒįĒķćĒä ČÖŚ ęÓŹęä ČĒČĒ Ćę ČÖŚ ęÓČŚęä ČĒČĒ ĆŚŁåćĒ įĒÅįå ÅįĒ Ēįįå ” ęĆĻäĒåĒ ÅćĒŲÉ ĒįĒŠģ Śä ĒįŲŃķŽ ” ęĒįĶķĒĮ ŌŚČÉ ćä ĒįĒķćĒä

Besimi ėshtė 60 e ca kapituj, apo 70 e ca kapituj. Me i madhi ėshtė La Ilahe Il’la Allah ndėrsa me i ulėti ėshtė largimi i se keqes nga rruga. Edhe turpi ėshtė pjese e besimit”.

Po ashtu thotė:

“ĒįĶķĒĮ ćä ĒįĒķćĒä

Turpi ėshtė nga besimi”.

ü      Turpi, cilėsi e pėlqyer nga Pejgamberi, alejhi selam. Pejgamberi, alejhi selam, i kishte thėnė Eshexh’xh b. Asarit:

“Åöäųó Żöķßó ĪõįųóŹóķśäö ķõĶöČųõåõćóĒ Ēįįųóåõ ŚóŅųó ęóĢóįųó ŽõįśŹõ ćóĒ åõćóĒ ŽóĒįó ĒįśĶöįśćõ ęóĒįśĶóķóĒĮõ ŽõįśŹõ ĆóŽóĻöķćšĒ ßóĒäó Żöķųó Ćóćś ĶóĻöķĖšĒ ŽóĒįó Čóįś ŽóĻöķćšĒ ŽõįśŹõ ĒįśĶóćśĻõ įöįųóåö ĒįųóŠöķ ĢóČóįóäöķ Śóįóģ ĪõįųóŹóķśäö ķõĶöČųõåõćóĒ

Ti vėrtetė ke dy cilėsi, te cilat i done Allahu. Thashė: Cilat janė ato? Tha: Butėsinė dhe turpin. Thashė: A kane qene ne mua pėrherė apo janė tani rishtazi (pasi qe jam bere musliman). Tha: Jo, kane qene qysh moti. Thashė: Falėnderimi i takon Allahut, i cili me ka krijuar ne kėto dy cilėsi, te cilat i do Ai”. (Ahmedi)

ü      Tere turpi ėshtė i mire. Ka thėnė Pejgamberi, alejhi selam: “ĒįĶķĒĮ ĪķŃ ßįå Turpi, i teri ėshtė i mire”.

ü      Allahu e do te turpshmin dhe e urren te paturpshmin. Thotė Pejgamberi, alejhi selam:

“Åä Ēįįå ķĶČ ĒįĶķķ ĒįŚŻķŻ ĒįĶįķć ” ęķČŪÖ ĒįŻĒĶŌ ĒįČŠĘ ĒįÓĒĘį ĒįćįĶŻ

Allahu e do te turpshmin, te ruajturin (ne nder) dhe te butin, ndėrsa urren fjalėkeqin, te pandershmin dhe atė qe kėrkon shume”.

ü      Turpi rruge pėr ne xhennet. Ka thėnė Pejgamberi, alejhi selam: 

“ĒįśĶóķóĒĮõ ćöäś ĒįśÅöķćóĒäö ęóĒįśÅöķćóĒäõ Żöķ ĒįśĢóäųóÉö ęóĒįśČóŠóĒĮõ ćöäś ĒįśĢóŻóĒĮö ęóĒįśĢóŻóĒĮõ Żöķ ĒįäųóĒŃö

Turpi ėshtė nga besimi ndėrsa besimi te shpie ne Xhennet. Paturpi ėshtė nga neveria (xhefa - e kundėrta e bamirėsisė, qe te bėn te pėrmbushėsh premtimin), ndėrsa xhefaja ėshtė ne zjarre”. (Tirmidhiu)

ü      Pejgamberi, alejhi selam shquhej me turp te madh. Ka thėnė Ebu Seid el Hudriu:

“ßĒä ŃÓęį Ēįįå Õįģ Ēįįå Śįķå ęÓįć ĆŌĻ ĶķĒĮ ćä ĒįŚŠŃĒĮ Żķ ĪĻŃåĒ ” ęßĒä ÅŠĒ ßŃå ŌķĘĒ ŚŃŻäĒå Żķ ęĢåå