Libėr
Dr. Hajruddin Hoxha


DUKURIA E TERRORIZMIT

dhe trajtimi i saj ndėrmjet pėrpjekjeve diplomatike, ajeteve kur’anore dhe thėnieve profetike

(version i shkurtuar)
Pėrshtati: Sedat G. Islami

Ky punim, nė formė artikulli, ėshtė publikuar nė Takvimin pėr vitin 2008. Me sugjerime pėrkatėse, punimin e kam pėrkthyer pjesėrisht dhe e kam pėrshtatur ashtu siē i nevojitet aktualitetit islam nė Kosovė, kuptohet aq sa kam patur mundėsi dhe aq sa mė ka premtuar koha e shkurtėr qė kam patur nė dispozicion.
Kapitulli I:
HYRJE NE BOTEN E TERRORIZMIT DHE TIPARET E TERRORISTEVE
(DIAGNOSTIFIKIMI I SEMUNDJES)
Falėnderimet mė tė sinqerta qofshin pėr Allahun ndėrsa pėrshėndetjet mė tė ngrohta qofshin mbi tė dėrguarin e Tij, Muhammedin, paqja dhe shpėtimi i Allahut qofshin mbi tė, mbi familjen, shokėt dhe tė gjithė pasuesit e tij gjer nė amshim!
Thotė Allahu nė Kur’anin Finsik:
„ęóĒŹųóŽõęĒś ŻöŹśäóÉš įĒųó ŹõÕöķČóäųó ĒįųóŠöķäó ŁóįóćõęĒś ćöäßõćś ĪóĀÕųóÉš ęóĒŚśįóćõęĒś Ćóäųó Ēįįųåó ŌóĻöķĻõ ĒįśŚöŽóĒČö
Ruajuni nga e keqja (nga dėnimi) qė nuk i godet vetėm ata qė bėnė mizori prej jush, (por edhe tė mirėt), dhe ta dini se All-llahu ėshtė ndėshkues i rreptė“. ([1])
„ŁóåóŃó ĒįśŻóÓóĒĻõ Żöķ ĒįśČóŃųö ęóĒįśČóĶśŃö ČöćóĒ ßóÓóČóŹś ĆóķśĻöķ ĒįäųóĒÓö įöķõŠöķŽóåõć ČóŚśÖó ĒįųóŠöķ ŚóćöįõęĒ įóŚóįųóåõćś ķóŃśĢöŚõęäó
Pėr shkak tė veprave (tė kėqija) tė njerėzve, janė shfaqur nė tokė e nė det tė zeza (bela, skamje, katastrofa, humbje e bereqetit etj.), e pėr ta pėrjetuar ata njė pjesė tė asaj tė keqeje qė e bėnė, ashtu qė tė tėrhiqen (nga tė kėqijat)“. ([2])
„įõŚöäó ĒįųóŠöķäó ßóŻóŃõęĒś ćöä Čóäöķ ÅöÓśŃóĒĘöķįó Śóįóģ įöÓóĒäö ĻóĒęõęĻó ęóŚöķÓóģ ĒČśäö ćóŃśķóćó Šóįößó ČöćóĒ ŚóÕóęĒ ęųóßóĒäõęĒś ķ󌜏óĻõęäó [78] ßóĒäõęĒś įĒó ķóŹóäóĒåóęśäó Śóä ćųõäßóŃņ ŻóŚóįõęåõ įóČöĘśÓó ćóĒ ßóĒäõęĒś ķ󯜌óįõęäó
Ata qė mohuan tė vėrtetėn nga beni israilėt, u mallkuan prej gjuhės sė Davudit dhe Isait, tė birit tė Merjemes. Kėshtu u veprua sepse kundėrshtuan dhe e tepruan. 79. Ata ishin qė nuk ndalonin njėri-tjetrin nga e keqja qė punonin. E ajo qė bėnin ishte e shėmtuar.“. ([3])
„ßõäŹõćś ĪóķśŃó ĆõćųóÉņ ĆõĪśŃöĢóŹś įöįäųóĒÓö ŹóĆśćõŃõęäó ČöĒįśćóŚśŃõęŻö ęóŹóäśåóęśäó Śóäö ĒįśćõäßóŃö ęóŹõÄśćöäõęäó ČöĒįįųåö ęóįóęś Āćóäó Ćóåśįõ ĒįśßöŹóĒČö įóßóĒäó ĪóķśŃšĒ įųóåõć ćųöäśåõćõ ĒįśćõÄśćöäõęäó ęóĆóßśĖóŃõåõćõ ĒįśŻóĒÓöŽõęäó
Ju jeni populli mė i dobishėm, i ardhur pėr tė mirėn e njerėzve, tė urdhėroni pėr mirė, tė ndaloni nga veprat e kėqija dhe tė besoni nė All-llahun. E sikur ithtarėt e librit tė besonin drejt, do tė ishte shumė mė e mirė pėr ta. Disa prej tyre janė besimtarė, po shumica e tyre janė larg rrugės sė Zotit“. ([4])
Bazuar nė kėto dhe tekste tjera kur’anore neve obligohemi qė tė urdhėrojmė pėr tė mirė dhe tė ndalojmė nga e keqja, ta pengojmė tiranin dhe mėkatarin nga dhuna dhe mėkatet. Ndryshe, Allahu pėr shkak tė disa njerėzve tė paktė, qė luajnė me sigurinė e njerėzve dhe shkatėrrojnė nė tokė, do tė na ndėshkojė tė gjithėve, ngase ndėshkimi i Allahut sikur qė nuk shtyhet, ai po ashtu as nuk dallon tė mirin nga tė keqin, muslimanin nga jomuslimani; ai pėrfshin tė gjithė...
Sot, ummeti islam sa vuan nga armiqtė e jashtėm, tė cilėt i janė vėrsulur pėr t’ia thithur gjakun, grabitur pasurinė, pėr tė shkaktuar dyshime nė besim e fe, duke u ndihmuar edhe nga globalizmi dhe sekularizmi, dhe kėtė nėpėrmjet mjeteve tė informimit, tė shkruara apo elektronike qofshin, me pretekst tė pėrhapjes sė tė „mirės“, kulturės, civilizimit, globalizmit dhe demokracisė, ai po aq, nė mos mė shumė, vuan edhe nga plasaritjet e brendshme tė strukturės sė tij. Divergjencė nė tė menduar e besuar, ndarje nė lėvizje, grupe, medh’hebe e parti, mbytje dhe dėbim nga shtėpitė tė njerėzve tė pafajshėm dhe tė shtyrė nė moshė, pleq, gra apo fėmijė qenė ata...Tė gjitha kėto janė  pjellė fatzeze e kėsaj divergjence, pėrēarjeje dhe fatkeqėsie fetare dhe njerėzore qė ka sulmuar rėndė botėn islame.
Nė disa vende tė botės arabe dhe islame janė paraqitur disa tė rinj muslimanė, tė cilėt thėrrasin pėr rikthim nė islam. „Xhihad, Xhihad!“, „Vdekje tė nėpunėsve dhe hipokritėve“, janė moto tė tyre.
Kur ta analizojmė dhe shtjellojmė ēėshtjen e tyre shohim se ata janė bartės tė ideve tė prapambetura dhe ekstreme. Ata prej Islamit hise kanė vetėm emrin e tij derisa kundėrshtojnė udhėzimet e tij. Ata shkaktojnė trazira, rrėmuja, kaose dhe skandale nė toke ndėrsa mendojnė se janė duke vepruar drejt. Tronditin dhe trazojnė thellė qetėsinė shpirtėrore, ideore dhe politike tė muslimanėve. Ftojnė nė mos respektimin e prijėsve, kundėrshtimin dhe kryengritjet ndaj tyre, dhe jo vetėm kaq, ata edhe nxisin rininė qė krahas kėsaj kryengritje tė luftojnė edhe tė gjithė ata qė gjenden pėrkrah kėtyre liderėve, pa marrė parasysh se a janė dijetarė, personel i organit tė sigurisė, etj. Fatkeqėsisht, e tėrė kjo marrėzi kryhet nė emėr tė urdhėrimit pėr tė mirė dhe ndalimit nga e keqja dhe pėrhapjes sė tė mirės dhe luftimit-pengimit tė sė keqes. Predikojnė dashurinė pėr vlera e virtyte, pėr mirėkuptim mes njerėzve ndėrsa realiteti i tyre dėshmon tė kundėrtėn. Ata rroken armėt pėr tė luftuar tė gjithė ata qė nuk ndajnė mendim tė njėjtė me tė tyre dhe nuk besojnė sikurse besimi-bindja e tyre. Shembulli i fjalėve tė tyre ėshtė sikurse shembulli i Faraonit, i cili iu tha izraelitėve:
“ŽóĒįó ŻöŃśŚóęśäõ ćóĒ ĆõŃöķßõćś ÅöįųóĒ ćóĒ ĆóŃóģ ęóćóĒ ĆóåśĻöķßõćś ÅöįųóĒ ÓóČöķįó ĒįŃųóŌóĒĻö
...Faraoni tha: "Unė nuk kam mendim tjetėr t'ju japė pos atij qė ju thashė dhe nuk jam duke ua udhėzuar tjetėr pos nė rrugėn e drejtė!”. ([5])
Ne, duke studiuar tekstet kur’anore dhe ato profetike, me lejen e Allahut, do tė arrijmė tek rrėnjėt e kėsaj problematike shoqėrore dhe fetare. Do tė njihemi edhe me ligjet e Allahut nėn kupolėn e kėtij kozmosi dhe mėnyrėn e ndėrrimit dhe largimit tė sė keqes. Do tė bindemi se rekomandimet kur’anore janė shėrimi mė adekuat!
Ky studim do tė diagnostifikojė kėtė sėmundje duke u nisur nga parimi bazė se terrorizmi, para sė gjithash, ėshtė njė sėmundje ideologjike, dogmatike (doktrinė fetare) dhe rrėnjėsore-origjinale , qė ka rrėnjėt e saj ideologjike, dogmatike (fetare) dhe historike. Patjetėr, pra, na duhet tė hyjmė me ata ekstremistė e terroristė nė njė betejė ideore dhe civilizuese- kulturore, qė t’i mundim ata ngase trajtimi-shėrimi i idesė sė gabuar dhe kulturės sė shtrembėruar nuk bėhet vetėm se nėpėrmjet idesė sė qėlluar dhe origjinale, e cila mbėshtet nė Kur’an, Sunnet, pėrpjekje shkencore tė dijetarėve, tė shquar pėr devotshmėri dhe sinqeritet, nė tė kaluarėn dhe tanishmen.
Ky punim, dashtė Allahu, do tė jete si pėrgjigje e pyetjeve vijuese:
Domethėnia e Terrorizmit dhe rrėnjėt e ideologjike dhe historike tė kėsaj dukurie.
Cila ėshtė rruga ideore dhe cilat janė hapat metodik qė ndihmojnė nė zhdukjen e dukurisė sė terrorizmit?
Mbajtja pėr idesė sė matur (meshtarisė) dhe balancimit-ekuilibr it nė dritėn e Kur’anit dhe Sunnetit a ėshtė zgjidhje pėr kėtė fatkeqėsi ideologjike, fetare dhe shoqėrore?
-I-
Domethėnia e Terrorizmit
Historikisht, bazuar nė disa studime bashkėkohore, fjala terrorizim ėshtė pėrdorur pėr njė lloj pushteti tė pėrvetėsuar nga revolucioni francez nė periudhėn e Republikės Jakobiane (Jacobin Republic) nė vitet 1793-1794 kundėr paktit tė dy mbretėrve borxhez qė ishin kundėr revolucionit. Si rezultat i kėtij terrorizmi tė kėsaj periudhe, e cila quhet “Reign of Terror” (Epoka e terrorit), u arrestuan 300.000 tė dyshimtė dhe u ekzekutuan afėr 17.000 tė tjerė, duke mos llogaritur kėtu mijėra tė burgosur qė vdiqėn nėpėr burgje.
Sipas disa studiuesve, terrorizmi ka ndodhur shumė mė herėt madje gjatė gjithė historisė njerėzore dhe atė nė tė gjitha anėt e botės. Historiani grek, Xenephon (30-34 para Isait) kishte shkruar pėr nxitjet shpirtėrore pėr luftė dhe terror ndaj popujve. Ai kishte folur pėr pushtetarė romak, si: Tiberius (14-37 p. I.), Caligula (37-41 p. I.), tė cilėt me dhunė, konfiskim tė pasurisė dhe ekzekutim kishin nėnshtruar ata qė kundėrshtonin pushtetin e tyre. Ndoshta inkuizicionin qė bėn spanjollėt ndaj pakicave fetare e nė veēanti ndaj asaj muslimane ishte prej stacioneve mė tė rėndėsishme tė terrorizmit nė historinė e kulturės perėndimore.
Disa shtete terrorizmin e kishin pėrvetėsuar si pjese e strategjisė politike tė shtetit, si: Hitleri nazist nė Gjermani dhe Stalini nė ish-Bashkimin Sovjetik. Nga kėndvėshtrimi perėndimor, organizata dhe lėvizje, si: Bader Majenhof nė Gjermani, ushtria e kuqe japoneze, ushtria republikane irlandeze, Bask Eta, etj, janė llogaritur ndėr organizatat mė tė njohura tė terrorizimit nė historinė e shekullit XX.
Po ta analizojmė domethėnien e kėsaj fjale nė gjuhėn arabe nga aspekti i pėrbėrjes sė saj gramatikore dhe morfologjike do tė shohim se fjala „Irhab“ (ÅŃåĒČ) rrjedh nga folja „Erhebe“ (ĆŃśåóČó), qė ka kuptim tė frikėsimit. Thuhet: „Erhebe fulanen“- e ka frikėsuar filanin. Kuptim tė ngjashėm ka edhe fjala: „Rehhebe“ (ŃóåųČó). Ndėrsa folja „Rehibe“ (ŃóåöČó” ķóŃśåČõ ŃóåśČóÉš ęŃóåśČšĒ ęŃóåóČšĒ) ka kuptimi e frikės. Thuhet „Rehibe’sh shej’e rehben“- ia ka frikėn diē-it. Folja „Terehhebe“ (ŹóŃóåųóČó) ka kuptim tė vetmisė nė sinagogė pėr adhurim. Prej kėsaj fjale rrjedh fjala rabin (ar. rahib, rahibe, ruhbanijjeh) . Kjo folje, nėse ėshtė kalimtare, pėrdoret edhe me kuptim tė kėrcėnimit. Kur’ani kėtė shprehje e ka pėrdorur edhe nė formėn „Isterhebe“ me kuptim tė foljes „Rehhebe“, nė tregimin e Faraonit me magjistarlt e vet dhe Musain, alejhi’s selam:
„ŽóĒįó ĆóįśŽõęśĒś ŻóįóćųóĒ ĆóįśŽóęśĒś ÓóĶóŃõęĒś ĆóŚśķõäó ĒįäųóĒÓö ęóĒÓśŹóŃśåóČõęåõćś ęóĢóĒĮęĒ ČöÓöĶśŃņ ŚóŁöķćņ
Ai (Musai) tha: "Hidhni ju"! E kur hodhėn ata (shkopinj e litarė), magjepsėn sytė e njerėzve, i frikėsuan ata dhe sollėn njė magji tė madhe“. ([6])
Siē po vėrejmė, Kur’ani fjalėn terrorizėm (Irhab) nuk e ka pėrdorur vetėm nė kėtė forme por e pėrdori nė forma tė ndryshme tė cilat rrjedhin prej kėsaj lėndė, disa prej tė cilave tregojnė pėr terrorizėm, frikė, lemeri, druajtje, ankth e kėrcėnim derisa tė tjerat aludojnė nė adhurim dhe lutje. Kjo fjalė me derivatet e saja me kuptim tė „frikės dhe trembjes“ nė Kur’an ėshtė pėrdorur 7 here nė vende tė ndryshme:
1-     (Jerhebune ķóŃśåóČõęä), siē thotė Allahu:
„ ęóįóćųóĒ ÓóßóŹó Śóä ćųõęÓóģ ĒįśŪóÖóČõ ĆóĪóŠó ĒįĆóįśęóĒĶó ęóŻöķ äõÓśĪóŹöåóĒ åõĻšģ ęóŃóĶśćóÉń įųöįųóŠöķäó åõćś įöŃóČųöåöćś ķóŃśåóČõęäó
E kur iu ndal hidhėrimi Musait, ai i mori pllakat (qė i pat hedhur), e nė tekstin e tyre ishin (shėnuar) udhėzime e mėshirė pėr ata qė kanė frikė ndaj Zotit tė tyre“. ([7])
2-     (Ferhebun ŻĒŃśåČõęä), siē thotė Allahu:
„ ķóĒ Čóäöķ ÅöÓśŃóĒĘöķįó ĒŠśßõŃõęĒś äöŚśćóŹöķó ĒįųóŹöķ Ćó䜌ó朏õ Śóįóķśßõćś ęóĆóꜯõęĒś ČöŚóåśĻöķ ĆõęŻö ČöŚóåśĻößõćś ęóÅöķųóĒķó ŻóĒŃśåóČõęäö
O bijtė e israilit, kujtoni (jini mirėnjohės pėr) tė mirat e Mia, tė cilat ua dhurova juve dhe zbatoni premtimin qė ma keni dhėnė Mua. Unė e zbatoj atė qė u premtova dhe tė mė keni frikė vetėm Mua“. ([8])
3-     (Turhibune õŃåöČõęäó), siē thotė Allahu:
„ ęóĆóŚöĻųõęĒś įóåõć ćųóĒ ĒÓśŹóŲ󌜏õć ćųöä ŽõęųóÉņ ęóćöä ŃųöČóĒŲö ĒįśĪóķśįö ŹõŃśåöČõęäó Čöåö ŚóĻśęųó Ēįįųåö ęóŚóĻõęųóßõćś ęóĀĪóŃöķäó ćöä Ļõęäöåöćś įĒó ŹóŚśįóćõęäóåõćõ Ēįįųåõ ķóŚśįóćõåõćś
E ju pėrgatituni sa tė keni mundėsi force, (mjete luftarake), e kuaj tė caktuar pėr betejė kundėr atyre (qė tradhtojnė) e me tė, (me pėrgatitje), ta frikėsoni armikun e All-llahut, armikun tuaj dhe tė tjerėt, tė cilėt ju nuk i dini (se kush janė), e All-llahu i di ata...“. ([9])
4-     (Isterhebuhum ĒÓŹŃåČęåć), siē thotė Allahu:
„ ŽóĒįó ĆóįśŽõęśĒś ŻóįóćųóĒ ĆóįśŽóęśĒś ÓóĶóŃõęĒś ĆóŚśķõäó ĒįäųóĒÓö ęóĒÓśŹóŃśåóČõęåõćś ęóĢóĒĮęĒ ČöÓöĶśŃņ ŚóŁöķćņ
Ai (Musai) tha: "Hidhni ju"! E kur hodhėn ata (shkopinj e litarė), magjepsėn sytė e njerėzve, i frikėsuan ata dhe sollėn njė magji tė madhe“. ([10])
5-     (Rehbeten ŃóåśČóÉš), siē thotė Allahu:
„ įóĆóäŹõćś ĆóŌóĻųõ ŃóåśČóÉš Żöķ ÕõĻõęŃöåöć ćųöäó Ēįįųóåö Šóįößó ČöĆóäųóåõćś Žóęśćń įųóĒ ķ󯜎óåõęäó
Ju (besimtarėt) nė zemrat e tyre (tė munafikėve) jeni frikė mė e fortė se All-llahu (frika nga All-llahu). Kjo pėr shkak se ata janė popull qė nuk kuptojnė“. ([11])
6-     (Reheben ŃóåóČšĒ), siē thotė Allahu:
„ Åöäųóåõćś ßóĒäõęĒ ķõÓóĒŃöŚõęäó Żöķ ĒįśĪóķśŃóĒŹö ęóķóĻśŚõęäóäóĒ ŃóŪóČšĒ ęóŃóåóČšĒ ęóßóĒäõęĒ įóäóĒ ĪóĒŌöŚöķäó
…Ata pėrpiqeshin pėr punė tė mira, Na luteshin duke shpresuar dhe duke u frikėsuar, ishin respektues ndaj Nesh“. ([12])
Ndėrsa me kuptim tė „adhurimit dhe lutjes“ ėshtė pėrdorur pesė herė nė vende tė ndryshme:
1-     (err-Rruhban ĒįŃåČĒä), siē thotė Allahu:
„ ķóĒ ĆóķųõåóĒ ĒįųóŠöķäó ĀćóäõęĒś Åöäųó ßóĖöķŃĒš ćųöäó ĒįĆóĶśČóĒŃö ęóĒįŃųõåśČóĒäö įóķóĆśßõįõęäó ĆóćśęóĒįó ĒįäųóĒÓö ČöĒįśČóĒŲöįö ęóķóÕõĻųõęäó Śóä ÓóČöķįö Ēįįųåö
O ju qė besuat, vėrtet njė shumicė e parisė fetare e jehudive dhe e tė krishterėve, nė mėnyrė tė paligjshme e hanė pasurinė e njerėzve dhe pengojnė tė tjerėt nga rruga e All-llahut…“. ([13])
2-     (Ruhbanen ŃåČĒäšĒ), siē thotė Allahu:
„ įóŹóĢöĻóäųó ĆóŌóĻųó ĒįäųóĒÓö ŚóĻóĒęóÉš įųöįųóŠöķäó ĀćóäõęĒś ĒįśķóåõęĻó ęóĒįųóŠöķäó ĆóŌśŃóßõęĒś ęóįóŹóĢöĻóäųó ĆóŽśŃóČóåõćś ćųóęóĻųóÉš įųöįųóŠöķäó ĀćóäõęĒś ĒįųóŠöķäó ŽóĒįõęóĒś ÅöäųóĒ äóÕóĒŃóģ Šóįößó ČöĆóäųó ćöäśåõćś ŽöÓųöķÓöķäó ęóŃõåśČóĒäšĒ ęóĆóäųóåõćś įĒó ķóÓśŹóßśČöŃõęäó
Gjithqysh ti do tė vėresh se jehuditė dhe ata qė i pėrshkruan Zotit shok (idhujtarėt) janė njerėzit me armiqėsi tė fortė kundėr besimtarėve (kundėr muslimanėve). Ndėrsa do tė vėresh se mė tė afėrmit si miq pėr besimtarėt janė ata qė thanė: "Ne jemi nesara-krishterė ". Kėtė ngase prej tyre (tė krishterėve) ka dijetarė (ulema) dhe tė devotshėm, dhe se ata nuk janė kryeneēė“. ([14])
3-     (Ruhbanehum ŃåČĒäåć), siē thotė Allahu:
„ ĒŹųóĪóŠõęĒś ĆóĶśČóĒŃóåõćś ęóŃõåśČóĒäóåõćś ĆóŃśČóĒČšĒ ćųöä Ļõęäö Ēįįųåö ęóĒįśćóÓöķĶó ĒČśäó ćóŃśķóćó ęóćóĒ ĆõćöŃõęĒś ÅöįĒųó įöķóŚśČõĻõęĒś ÅöįóÜåšĒ ęóĒĶöĻšĒ įĒųó ÅöįóÜåó ÅöįĒųó åõęó ÓõČśĶóĒäóåõ ŚóćųóĒ ķõŌśŃößõęäó
Ata i konsideruan "ahbarėt" (priftėr jehudi) tė tyre, "ruhbanėt" (murgjit e krishterė) tė tyre dhe Mesihun (Isain) birin e Merjemes, pėr zota pos All-llahut, ndėrsa ata nuk janė urdhėruar pėr tjetėr (nga pejgamberėt) pos pėr adhurimin ndaj All-llahut njė, e qė nuk ka tė adhuruar tjetėr pos Tij. I lartė ėshtė Ai nga ēka i shoqėrojnė“. ([15])
4-     (Rehbanijjeten ŃåČĒäķÉ), siē thotė Allahu:
„ ęóŃóåśČóĒäöķųóÉš ĒČśŹóĻóŚõęåóĒ ćóĒ ßóŹóČśäóĒåóĒ Śóįóķśåöćś
...ndėrsa murgėrinė ata vetė e shpikėn. Ne atė nuk ua bėmė obligim atyre...“. ([16])
  Derivatet e fjalės “Rehebe” (ŃóåóČó) nuk janė pėrmendur shpesh nė hadithe tė Muhammedit, alejhi’s selam. Ndoshta prej mė tė njohurave ėshtė shprehja “Rehbeten” (ŃóåśČóÉ), nė duanė:
“ŃŪČÉ ęŃåČÉ Åįķß
Tė lus me dėshirė (nė shpėrblimin Tėnd) e frikė(nga ndėshkimi Yt) tek Ti”. ([17])
Njė gjė qė vėrehet qartė ėshtė edhe ajo se Kur’ani dhe Sunneti pėrmbajnė disa fjale qė nė vete kanė kuptime tė terrorizmit dhe dhunės, ose thėnė me fjalė tjera, pėrdorimit tė forcės dhe kėrcėnimit pėr realizimin e disa synimeve tė caktuara. Prej kėtyre domethėnieve ėshtė: ndėshkimi, mbytja, padrejtėsia, armiqėsia, xhihadi, lufta, etj, pėrveēse kėto fjalė kanė domethėnie tė caktuar qė kuptohet nga konteksti i ajetit apo hadithit.
-II-
Sfondi historik i dukurisė sė terrorizmit
Kohėve tė fundit ėshtė shfaqur njė dukuri, e re nė formė dhe ngjyrė, por e vjetėr nė rrėnjė dhe ekzistencė. Sipas studimeve flitet se rastet mė tė vjetra tė njohura si terroriste janė regjistruar nga njė sekt fetar ēifut, Sikarijunet, i cili ishte sekt ekstrem dhe qė pėr sulm tė armiqve pėrdorte taktika tė panjohura. Zakonisht preferonin sulmin gjatė ditėve festive....
- Disa historianė mendojnė se rrėnjėt e terrorizmit konkret dhe ideor zėnė fill tek ideja e sionizmit ēifut. Kėtė gjė e kanė vėrtetuar nė bazė tė filozofisė sioniste e cila mbėshtetet nė kėto baza:
§         Cifutėt janė populli i zgjedhur i Allahut. Shpirtrat e tyre dallojnė nga shpirtrat e njerėzve tjerė, tė cilėt kane shpirtra djajsh dhe tė ngjashėm me ata tė kafshėve. Izraelitet janė mė tė nderuar se edhe vet engjėjt…
§         Tėrė dynjaja ėshtė pronė e ēifutėve dhe mu pėr kėtė ata kanė tė drejtė ta mbizotėrojnė atė.
§         Palestina ėshtė synimi kryesor i ēifutėve, ngase ajo ėshtė tokė e shenjtė, ėshtė tokė e ringjalljes dhe si e tillė iu takon vetėm atyre…
§         Cifutėt kudo qė janė pėrbejnė vetėm njė popull dhe kanė vetėm njė bazė, e cila ėshtė toka e Palestinės.
- Mendohet se pas zbulimit tė kontinentit amerikan nė fund tė shek. XV, ishte regjistruar kjo dukuri. Shoqėria amerikane ishte e ndėrtuar nė baza racore, burim i tė cilave ishte ideja fetare ēifute, e cila kishte depėrtuar nėpėrmjet puritaneve britanez. Bazuar nė kėtė bazė historike fetare ēifute, mbi te cilėn ishte themeluar Amerika veriore, amerikanėt panė veten si misionare tė mesazhit fetare botėrore dhe se ata janė Izraeli i ri, qė Allahu i zgjodhi ta luajnė kėtė rol tė udhėheqėsit tė botės...
Edhe pse kėshtu thuhet pėr zanafillėn e kėsaj dukurie megjithatė, gjatė shtjellimit dhe analizave tė ndryshme, vijmė deri tek konkluzioni se kjo dukuri shtrihet shumė larg pėrtej kėtyre kufijve kohorė qė u pėrmendėn mė lartė. Zanafilla e saj buron nga konflikti i bijve tė Ademit, alejhi’s selam, njeriut tė parė nė tokė. Thotė Allahu:
„ęóĒŹśįõ Śóįóķśåöćś äóČóĆó ĒČśäóķś ĀĻóćó ČöĒįśĶóŽųö ÅöŠś ŽóŃųóČóĒ ŽõŃśČóĒäšĒ ŻóŹõŽõČųöįó ćöä ĆóĶóĻöåöćóĒ ęóįóćś ķõŹóŽóČųóįś ćöäó ĒįĀĪóŃö ŽóĒįó įóĆ󎜏õįóäųóßó ŽóĒįó ÅöäųóćóĒ ķóŹóŽóČųóįõ Ēįįųåõ ćöäó ĒįśćõŹųóŽöķäó
Lexoju (Muhammed) atyre (jehudive e tė tjerėve) ngjarjen e vėrtetė tė dy djemve tė Ademit, kur tė dy flijuan kurbanė, nga tė cilėt njėrit iu pranua. Ai (qė nuk iu pranua) tha: "Unė do tė tė mbys ty" (Kabili i tha Habilit). E ai (qė iu pranua) tha: "All-llahu pranon vetėm prej tė sinqertėve“. ([18])
Pastaj kėtė dukuri e trashėguan ēifutėt dhe tė krishterėt tė cilėt vranė e masakruan profetė e tė dėrguar tė Allahut. Kur’ani ka regjistruar kėto vepra tė ndyra tė kėtyre njerėzve tė cilėt mbytėn pejgamberėt pa asnjė tė drejtėe. Thotė Allahu:
„ ęóÅöŠóĒ Žöķįó įóåõćś ĀćöäõęĒś ČöćóĒ ĆóäŅóįó Ēįįųåõ ŽóĒįõęĒś äõÄśćöäõ ČöćóĒ ĆõäŅöįó ŚóįóķśäóĒ ęóķóßśŻõŃęäó ČöćóĒ ęóŃóĒĮåõ ęóåõęó ĒįśĶóŽųõ ćõÕóĻųöŽĒš įųöćóĒ ćóŚóåõćś Žõįś Żóįöćó ŹóŽśŹõįõęäó ĆóäČöķóĒĮ Ēįįųåö ćöä ŽóČśįõ Åöä ßõäŹõć ćųõÄśćöäöķäó
Dhe kur atyre u thuhet: "Besoni atė qė e shpalli All-llahu", ata thonė: "Ne besojmė atė qė na u shpall neve", kurse e mohojmė atė pas tij, edhe pse ėshtė vėrtetues i atij qė e kanė ata dhe ėshtė i vėrtetė. Thuaj: "Nėse jeni besimtarė, pse pra i mbytnit mė parė pejgamberėt e All-llahut"?“. ([19])
„ ÖõŃöČóŹś Śóįóķśåöćõ ĒįŠųöįųóÉõ Ćóķśäó ćóĒ ĖõŽöŻõęĒś ÅöįĒųó ČöĶóČśįņ ćųöäś Ēįįųåö ęóĶóČśįņ ćųöäó ĒįäųóĒÓö ęóČóĀÄõęĒ ČöŪóÖóČņ ćųöäó Ēįįųåö ęóÖõŃöČóŹś Śóįóķśåöćõ ĒįśćóÓśßóäóÉõ Šóįößó ČöĆóäųóåõćś ßóĒäõęĒś ķóßśŻõŃõęäó ČöĀķóĒŹö Ēįįųåö ęóķ󎜏õįõęäó ĒįĆóäČöķóĒĮ ČöŪóķśŃö ĶóŽųņ Šóįößó ČöćóĒ ŚóÕóęĒ ęųóßóĒäõęĒś ķ󌜏óĻõęäó
Atyre (jehudive) u ėshtė vėnė njollė e nėnēmimit kudo qė tė gjenden, vetėm nėse kapen pėr litarin (fenė) e All-llahut dhe kthehen nė besėn e njerėzve (tė muslimanėve), ata kanė shkaktuar kundėr vetes pėrbuzje nga All-llahu, andaj atyre u ėshtė shtruar shtypja e mjerimi. Kėtė, pėr shkak se ata i mohonin argumentet e All-llahut, i mbytnin mizorisht pejgamberėt dhe pėr shkak se kundėrshtonin (udhėzimet e Zotit) dhe tejkalonin (ēdo normė njerėzore)“. ([20])
Edhe pėrkitazi me historinė islame janė shėnuar incidente apo akte tė tilla terroriste. Qysh prej fillimit tė shkėndijave tė para tė fesė islame, predikuesi i saj, Muhammedi, alejhi’s selam dhe shokėt e tij, iu ishin ekspozuar terrorizmit, mundimit, persekutimit, maltretimit, qė shkaktuan edhe migrimin dy herė nė Etiopi e sė fundi edhe nė Medine. Pastaj bllokada ekonomike dhe shoqėrore pėr hashimitėt, komploti i organizuar kundėr Muhammedit, alejhi’s selam pak para hixhretit, pėr tė vazhduar pas hixhretit me luftėra e beteja tė mėdha, janė dėshmi pėr kėtė terror tė dhunshėm. Sikur skenat e kėtij terrori pas vdekjes se Muhammedit, alejhi’s selam nuk ditėn tė ndalur; u vranė mizorisht Omeri, Uthmani dhe Aliu, tre prej katėr halifėve tė drejtė. Ky skenar i hidhur i kėtij terrori, me forma dhe mėnyra tė ndryshme, sot, kthehet dhe pėrsėritet me pushtimet dhe kolonizimet qė iu janė bėrė vendeve tona islame nga armiq qė gjuhė tė vetme kanė tanket, bombarduesit F-16, dhe armėt tjera.
-III-
Islami ėshtė i pastėr nga akuza e terrorizmit
Islami nuk ka asnjė lidhje me terrorizmin. Ai qėndron shumė larg terrorizmit dhe dhunės sė ushtruar nga bindje personale tė kujtdo qofshin. Ndėrsa sa iu pėrket orientalistėve dhe perėndimorėve, ata pėrkitazi me kėtė ēėshtje, siē e kanė zakon, nė studimet e tyre, qė ua dedikojnė idhujve tė tyre (liderėve tė tyre), dolėn me rezultate tė marra. Ata Islamin e pėrshkruan si: Islam politik, Islam progresiv, Islam popullor, Islam tradicional, Islam i ringjallur-ripė rtėrire, Rizgjim islam, Islam fundamental, Islam revolucionar, Islam radikal, Islam tė ashpėr, Islam militant, Dhunė islame, dhe sė fundi Islam terrorist.
Demantimin tonė pėr kėtė shpifje dhe akuzė tė pabazė do tė mund ta reduktonim nė kėto pika:
Vet rregullat fetare, qė disa nga dijetarėt tonė tė sinqertė, i nxorėn-pėrfituan nga tekstet kur’anore demantojnė njė gjė tė tillė. „Nuk ka dėm e as dėm reciprok“ (ose thėnė me fjalė tė tjera nuk bėn ta dėmtosh askėnd dhe as dėmin e shkaktuar nga dikush ta kthesh me dėm), „Dėmi largohet aq sa tė kemi mundėsi“, „Dėmi nuk largohet me njė dėm si ai apo mė tė madh se ai“, „Pėrballohet dėmi i vogėl qė t’i iket dėmit tė madh“, etj, janė disa prej kėtyre rregullave fetare.
Ndėrsa nga tekstet fetare qė Islamin e zhveshin dhe shfajėsojnė nga akuzat e tilla do tė pėrmendnim:
„ćöäś ĆóĢśįö Šóįößó ßóŹóČśäóĒ Śóįóģ Čóäöķ ÅöÓśŃóĒĘöķįó Ćóäųóåõ ćóäś ŽóŹóįó äóŻśÓšĒ ČöŪóķśŃö äóŻśÓņ Ćóęś ŻóÓóĒĻņ Żöķ ĒįśĆóŃśÖö ŻóßóĆóäųóćóĒ ŽóŹóįó ĒįäųóĒÓó ĢóćöķŚšĒ ęóćóäś ĆóĶśķóĒåóĒ ŻóßóĆóäųóćóĒ ĆóĶśķóĒ ĒįäųóĒÓó ĢóćöķŚšĒ ęóįóŽóĻś ĢóĒĮóŹśåõćś ŃõÓõįõäóĒ ČöĒįśČóķųöäóĒŹö Ėõćųó Åöäųó ßóĖöķŃšĒ ćöäśåõćś ČóŚśĻó Šóįößó Żöķ ĒįśĆóŃśÖö įóćõÓśŃöŻõęäó
Pėr kėtė (shkak tė atij krimi) Ne u shpallėm (ligj) beni israilėve se kush mbyt njė njeri (pa tė drejtė), pa pasė mbytur ai ndonjė tjetėr dhe pa pasė bėrė ai ndonjė shkatėrrim nė tokė, atėherė (krimi i tij) ėshtė si t'i kishte mbytur gjithė njerėzit. E kush e ngjall (bėhet shkak qė tė jetė ai gjallė) ėshtė si t'i kishte ngjallur (shpėtuar) tė gjithė njerėzit. Atyre (beni israilėve) u erdhėn tė dėrguarit Tanė me argumente, mandej edhe pas kėtij (vendimi) shumė prej tyre e teprojnė (kalojnė kufijtė nė mbytje) nė kėtė tokė“. ([21])
„ ęóÅöäś ĢóäóĶõęĒ įöįÓųóįśćö ŻóĒĢśäóĶś įóåóĒ ęóŹóęóßųóįś Śóįóģ Ēįįųóåö Åöäųóåõ åõęó ĒįÓųóćöķŚõ ĒįśŚóįöķćõ
Nė qoftė se ata anojnė kah paqja, ano edhe ti kah ajo e mbėshtetu nė All-llahun. Ai ėshtė qė dėgjon dhe di“. ([22])
„ ęóĒįįųóåõ ķóĻśŚõę Åöįóģ ĻóĒŃö ĒįÓųóįóĒćö ęóķóåśĻöķ ćóäś ķóŌóĒĮõ Åöįóģ ÕöŃóĒŲņ ćõÓśŹóŽöķćņ
All-llahu thėrret pėr nė xhenet (vatėr tė paqes), dhe atė qė do, e vė nė rrugė tė drejtė“. ([23])
„ ęóÅöäö ĒćśŃóĆóÉń ĪóĒŻóŹś ćöäś ČóŚśįöåóĒ äõŌõęŅšĒ Ćóęś ÅöŚśŃóĒÖšĒ ŻóįóĒ ĢõäóĒĶó ŚóįóķśåöćóĒ Ćóäś ķõÕśįöĶóĒ ČóķśäóåõćóĒ ÕõįśĶšĒ ęóĒįÕųõįśĶõ ĪóķśŃń ęóĆõĶśÖöŃóŹö ĒįśĆó䜯õÓõ ĒįŌųõĶųó ęóÅöäś ŹõĶśÓöäõęĒ ęóŹóŹųóŽõęĒ ŻóÅöäųó Ēįįųóåó ßóĒäó ČöćóĒ ŹóŚśćóįõęäó ĪóČöķŃšĒ
Nėse ndonjė grua i frikėsohet largimit ose ftohjes sė burrit tė vet ndaj asaj, atėherė nuk gabojnė po qe se bėjnė mes vete ndonjė mbarim (pajtim). Pajtimi ėshtė mė i dobishmi. Megjithė kėtė, koprracia ėshtė e pranishme ndėr njerėz. Por, nėse silleni mirė dhe ruheni, s'ka dyshim se All-llahu hollėsisht ėshtė i njohur me gjithė ēka veproni“. ([24])
„ ęóÅöäś ŲóĒĘöŻóŹóĒäö ćöäó ĒįśćõÄśćöäöķäó ĒŽśŹóŹóįõęĒ ŻóĆóÕśįöĶõęĒ ČóķśäóåõćóĒ ŻóÅöäś ČóŪóŹś ÅöĶśĻóĒåõćóĒ Śóįóģ ĒįśĆõĪśŃóģ ŻóŽóĒŹöįõęĒ ĒįųóŹöķ ŹóČśŪöķ ĶóŹųóģ ŹóŻöķĮó Åöįóģ ĆóćśŃö Ēįįųóåö ŻóÅöäś ŻóĒĮóŹś ŻóĆóÕśįöĶõęĒ ČóķśäóåõćóĒ ČöĒįśŚóĻśįö ęóĆóŽśÓöŲõęĒ Åöäųó Ēįįųóåó ķõĶöČųõ ĒįśćõŽśÓöŲöķäó
Nėse dy grupe besimtarėsh tentojnė tė luftojnė ndėrmjet vete, ju pajtoni ata, e nė qoftė se ndonjėri prej tyre e sulmon tjetrin, atėherė luftojeni atė grup qė vėrsulet me pa tė drejtė, derisa t'i bindet udhėzimit tė All-llahut, e nėse kthehet, atėherė me drejtėsi bėni pajtimin ndėrmjet tyre, mbani drejtėsinė, se vėrtet All-llahu i do tė drejtit“. ([25])
„ ęóįóĒ ķóĢśŃöćóäųóßõćś ŌóäóĀóäõ Žóęśćņ Ćóäś ÕóĻųõęßõćś Śóäö ĒįśćóÓśĢöĻö ĒįśĶóŃóĒćö Ćóäś ŹóŚśŹóĻõęĒ ęóŹóŚóĒęóäõęĒ Śóįóģ ĒįśČöŃųö ęóĒįŹųóŽśęóģ ęóįóĒ ŹóŚóĒęóäõęĒ Śóįóģ ĒįśÅöĖśćö ęóĒįśŚõĻśęóĒäö ęóĒŹųóŽõęĒ Ēįįųóåó Åöäųó Ēįįųóåó ŌóĻöķĻõ ĒįśŚöŽóĒČö
...Urrejtja ndaj njė populli, qė iu pat penguar nga xhamia e shenjtė, tė mos ju shtyjė tė silleni nė mėnyrė tė padrejtė kundėr tyre. Ndihmohuni mes vete me tė mira dhe nė tė mbara, e mosni nė mėkate e armiqėsi. Kini dro dėnimit tė All-llahut, se me tė vėrtetė All-llahu ėshtė ndėshkues i fortė“. ([26])
Ndėrsa nga tekstet profetike do tė zgjidhnim hadithin qė e transmetojnė Ibni Hibbani nė Sahihun e tij dhe Imam Muslimi ne Sahihun e tij nga Ebu Hurejre:
„ ćóäś ĪóŃóĢó ćöäś ĒįŲųóĒŚóÉö ęóŻóĒŃóŽó ĒįśĢóćóĒŚóÉó ŻóćóĒŹó ćóĒŹó ćöķŹóÉš ĢóĒåöįöķųóÉš ęóćóäś ŽóĒŹóįó ŹóĶśŹó ŃóĒķóÉņ ŚöćųöķųóÉņ ķóŪśÖóČõ įöŚóÕóČóÉņ Ćóęś ķóĻśŚõę Åöįóģ ŚóÕóČóÉņ Ćóęś ķóäśÕõŃõ ŚóÕóČóÉš ŻóŽõŹöįó ŻóŽöŹśįóÉń ĢóĒåöįöķųóÉń ęóćóäś ĪóŃóĢó Śóįóģ ĆõćųóŹöķ ķóÖśŃöČõ ČóŃųóåóĒ ęóŻóĒĢöŃóåóĒ ęóįóĒ ķóŹóĶóĒŌóģ ćöäś ćõÄśćöäöåóĒ ęóįóĒ ķóŻöķ įöŠöķ ŚóåśĻņ ŚóåśĻóåõ ŻóįóķśÓó ćöäųöķ ęóįóÓśŹõ ćöäśåõ
Ai kundėrshton (udhėheqėsin) dhe ndahet nga kolektivi dhe vdes (nė kėtė gjendje), vdekja e tij ėshtė sikurse e injorantėve. Kush lufton dhe nuk se pėr ēka lufton (ose lufton pėr fanatizėm[27]ose luftojn nė kuadėr tė nje grupi qė nuk dihet se lufta e tzre bėhet apo jo pėr Allahun[28]), hidhėrohet pėr fanatizėm ose fton nė fanatizėm ose e pėrkrah ndonjė tė afėrm a farefis (nga kėndvėshtrimi i tij fanatik) dhe mbytet, mbytja e tij ėshtė sikur e injoranteve. Kush ngritėt nga ummetit im dhe sulmon tė mirin e tė keqin dhe aspak nuk i intereson fati i tė mirit (pafajshmit) si dhe nuk i pėrmbahet besės pėr atė qė ka besė, ai as nuk ėshtė prej meje por as unė nuk jam prej tij“.
Ebu Davudi transmeton se Muhammedi, alejhi’s selam ka thėnė:
„ įóĒ ķóĶöįųõ įöćõÓśįöćņ Ćóäś ķõŃóęųöŚó ćõÓśįöćšĒ
šNuk lejohet qė muslimani ta frikėsoje muslimanin“. ([29])
Bazuar nė kėto tekste fetare, ēdo dėm, qoftė ai shqisor apo kuptimor, qė godet individėt apo shoqėritė e pastra-pafajshme, siē ėshtė sot dėmi nga dukuria e terrorizmit, ėshtė prej veprave tė urryera dhe refuzuara, dhe pėrgjithėsisht e detajisht, me ēdo formė, lloj apo ngjyrė, ėshtė e ndaluar-haram. Pėr sfidim tė kėsaj gare-sfide tė mbrapsht ideore dhe fetare, Kur’ani na fton qė t’i pėrmbahemi metodikes sė tij. Feja jone ėshtė fe e paqes dhe sigurisė, e jetės dhe kulturės, fe qė ruan interesin e robėrve nė kėtė dhe botėn tjetėr. Ajo nuk ėshtė fe e vdekjes, mbytjes, shkatėrrimit, frikės, siē mendojnė ata qė nuk kanė fat aspak nė dituri. Mbi tė gjitha, Islami ėshtė njė e cila ruan gjėrat mė tė shenjta njerėzore, pa tė cilat jeta nuk do tė kishte kuptim. Cenimi i tyre, derisa Islami i cilėsoi si tė shenjta, e ka ndaluar. Ato gjėra janė: Feja, shpirti (njeriu), mendja, nderi dhe pasuria.
Si rezyme tė asaj qe kaloi do tė citonim se dukuria e terrorizmit, mbytjes, shqetėsimit (frikėsimit a kėrcėnimit) tė njerėzve paqėsor-tė pafajshėm, shkatėrrimit tė interesave njerėzore dhe shkeljes sė nderit tė tjerėve, janė gjėra qė bien ndesh me esencėn dhe shpirtin e mėsimeve islame.
Tiparet e ekstremizmit dhe format e tij
Prej formave tė ekstremizmit dhe vrazhdėsisė sė pashpirt, mendimtarėt dhe dijetarėt kane veēuar:
1. Ekstremizmi nė mendim duke mos pranuar mendim tjetėr nė gjėra qė janė lėndė shkencore dhe mund tė pėrmbajnė kuptime tė ndryshme. Mendim pėrveē mendimit tė vet nuk ekziston...
2. Obligimi me disa gjėra tė mundimshme, tė cilat Allahu nuk ua ka obliguar krijesave tė Tij. Kjo, nė start, bie ndesh me fjalėn e Muhammedit, alejhi’s selam:
„ķÓŃęĒ ę įĒ ŹŚÓŃęĒ ę ČŌŃęĒ ę įĒ ŹäŻŃęĒ
Lehtėsoni e mos vėshtirėsoni, pėrgėzoni e mos largoni (njerėz shkak i sjelljeve tuaja tė kėqija)”. ([30])
3. Prej formave tė kėtij lloji ėshtė edhe llogaritja pėr gjėra sekondare sikur tė ishin ato primare dhe pėr gjėra tė urryera si tė ishin ato tė ndaluara.
4. Rigoroziteti dhe mėnyra strikte nė vend jo tė duhur. Mė konkretisht, me njerėz qė sapo kanė hyrė nė Islam apo janė nė ndonjė vend joislam, sillet sikur tė diskutonte me ndonjė musliman qė ka lindur i tille apo ka jetuar nė njė vend islam prej vegjėlisė. Me njerėzit e rangut tė parė duhet pėrdorur mėnyrėn e lehtėsimit nė ēėshtjet sekondare dhe diskutabile tek dijetarėt.
5. Vrazhdėsia dhe ngurtėsia shpirtėrore. Kėto gjėra janė nė kundėrshtim me urdhrat dhe porositė e Allahut dhe tė dėrguarit tė Tij. Thotė Allahu:
„ ĒĻśŚõ Åöįóģ ÓóČöķįö ŃóČųößó ČöĒįśĶößśćóÉö ęóĒįśćó꜌öŁóÉö ĒįśĶóÓóäóÉö ęóĢóĒĻöįśåõćś ČöĒįųóŹöķ åöķó ĆóĶśÓóäõ Åöäųó ŃóČųóßó åõęó ĆóŚśįóćõ Čöćóäś Öóįųó Śóäś ÓóČöķįöåö ęóåõęó ĆóŚśįóćõ ČöĒįśćõåśŹóĻöķäó
Ti (Muhammed) thirr pėr nė rrugėn e Zotit tėnd me urtėsi e kėshillė tė mirė dhe polemizo me ata (kundėrshtarėt) me atė mėnyrė qė ėshtė mė e mira. Zoti yt ėshtė Ai qė e di mė sė miri atė qė ėshtė larguar nga rruga e Tij dhe Ai di mė sė miri pėr tė udhėzuarit“. ([31])
„ ŻóČöćóĒ ŃóĶśćóÉņ ćöäó Ēįįųóåö įö䜏ó įóåõćś ęóįóęś ßõ䜏ó ŻóŁųšĒ ŪóįöķŁó ĒįśŽóįśČö įóĒ䜯óÖųõęĒ ćöäś Ķóęśįößó ŻóĒŚśŻõ Śóäśåõćś ęóĒÓśŹóŪśŻöŃś įóåõćś ęóŌóĒęöŃśåõćś Żöķ ĒįśĆóćśŃö
Ti ishe i butė ndaj atyre, ngase All-llahu tė dhuroi mėshirė, e sikur tė ishe i vrazhdė e zemėrfortė, ata do shkapėrderdheshin prej teje, andaj ti falju atyre dhe kėrko ndjesė pėr ta, e konsultohu me ta nė tė gjitha ēėshtjet...“. ([32])
6. Supozimet dhe paragjykimet pėr njerėz. Parim bazė tek ekstremistet ėshtė akuza derisa nė ligje e norma “I akuzuari ėshtė i pafajshėm pėrderisa tė mos e vėrtetojnė tė kundėrtėn faktet dhe dėshmitė“. Pėr shkakun mė tė vogėl ata gjejnė rastin dhe tė akuzojnė. Ata nuk iu gjejnė arsye njerėzve, jo, ata ua pėrhapin tė metat njerėzve. Nėse tė shohin se nuk e praktikon njė sunnet qoftė ai i bartjes sė shkopit, ngrėnies nė tokė, tė akuzojnė se ti nuk e do Sunnetin dhe as Pejgamberin, alejhi’s selam. Kėta tė mjerė harruan porosinė e Allahut dhe tė dėrguarit tė Tij, Muhammedit, alejhi’s selam. Thotė Allahu:
„ ķóĒ ĆóķųõåóĒ ĒįųóŠöķäó ĀóćóäõęĒ ĒĢśŹóäöČõęĒ ßóĖöķŃšĒ ćöäó ĒįŁųóäųö Åöäųó ČóŚśÖó ĒįŁųóäųö ÅöĖśćń ęóįóĒ ŹóĢóÓųóÓõęĒ ęóįóĒ ķóŪśŹóČś ČóŚśÖõßõćś ČóŚśÖšĒ ĆóķõĶöČųõ ĆóĶóĻõßõćś Ćóäś ķóĆśßõįó įóĶśćó ĆóĪöķåö ćóķśŹšĒ ŻóßóŃöåśŹõćõęåõ ęóĒŹųóŽõęĒ Ēįįųóåó Åöäųó Ēįįųóåó ŹóęųóĒČń ŃóĶöķćń
O ju qė keni besuar, largohuni prej dyshimeve tė shumta, meqė disa dyshime janė mėkat dhe mos hulumtoni pėr zbulimin e tė metave tė njėri-tjetrit, dhe mos pėrgjoni njėri-tjetrin; a mos ndonjėri prej jush dėshiron tė hajė mishin e vėllait tė vet tė vdekur? Atė pra e urreni! Kini frikė nga ndėshkimi i All-llahut, e All-llahu ėshtė mėshirues, Ai pranon shumė pendimin“. ([33])
Ndėrsa Muhammedi, alejhi’s selam ka thėnė:
„ÅķĒßć ę ĒįŁä ŻÅä ĒįŁä ĆßŠČ ĒįĶĻķĖ
Keni kujdes supozimet ngase ato janė gėnjeshtra mė e madhe...“. ([34])
7. Imagjinim i gabuar i shoqėrisė ku jetojnė. Ata mendojnė se shoqėria islame duhet tė jetė shoqėri engjėllore, e cila udhėhiqet nga dashuria, mirėkuptimi dhe respekti i pėrhershėm, qė nuk lė vend kurrė pėr lėshime. Nėse shoqėria ėshtė e tillė ajo ėshtė islame, ndryshe ajo ėshtė injorante dhe joislame. Ky mendim, edhe pse i dėshiruar nga tė gjithė ne, megjithatė nuk ėshtė real ngase nuk ka njeri qė nuk gabon dhe paramendimi i njė shoqėrie tė pa gabime ėshtė vetėm iluzion.  Cdo njeri gabon dhe nuk ėshtė pėrmendur qė ndonjė popull tė mos ketė patur gabime sikur qė nuk ėshtė transmetuar se ndonjė pejgamber i ka patur pasuesit qind pėr qind tė pastėr nga mėkatet.
8. Rėnia nė humnerėn e tekfirit. Kulminacionin e vet e arrin ky ekstremizėm atėherė kur njerėzit i zhvesh nga identiteti i tyre islam dhe lejon derdhjen e gjakut tė tyre dhe konfiskimin e pasurive tė tyre.
Shkaqet dhe motivet e ekstremizmit
Shkaqet dhe motivet e ekstremizmit, siē kanė pėrmendur dijetarėt dhe mendimtarėt, janė:
§         Mosnjohja e vėrtetė e fesė.
§         Sipėrfaqėsia nė tė kuptuarit e teksteve pa u zhytur fare nė njohjen e qėllimeve tė tyre, shkaqeve tė tyre dhe urtėsive qė fshihen pas tyre.
§         Preokupimi me ēėshtje sekondare dhe anashkalimi i ēėshtje primare dhe madhore.
§         Papėrmbajtėsia nė ndalim tė gjėrave pa argumente dhe pėrpjekja pėr tė gjetur gabimet e dijetarėve dhe mendimtarėve. Njė gjė e tillė sigurisht se ėshtė kundėr traditės sė tė parėve tanė, tė cilėt nuk i thonin “Haram” asgjėje pėrveē asaj qė me tekst tė prerė ėshtė e tillė.
§         Pasimi i teksteve tė paqarta dhe anashkalimi teksteve tė qarta.
§         Mos edukimi dhe mos shkollimi pranė dijetarėve dhe hoxhallarėve tė dėshmuar.
§         Miop-izmi dhe injoranca nė raport me aktualitetin, jetėn, historinė dhe ligjet kosmologjike.
Disfata shpirtėrore qė mbizotėroi mbi shpirtrat dhe zemrat e muslimanėve, fatkeqėsia ideore qė ka kapluar muslimanėt, prapambeturia ekonomike dhe varfėria qė pėrjetojnė muslimanėt, ndarja nė grupe, parti dhe pėrēarjet tjera politike, degradimi moral qė sot pėrjetojnė shoqėritė perėndimore dhe islame janė si parapėrgatitje pėr shfaqjen e njė grupi ekstremistėsh nga radhėt e tė rinjve muslimane, tė cilėt predikojnė kthimin e krenarisė islame dhe pozitės sė muslimanėve nėpėrmjet forcės ose „Ngritjes sė flamurit tė xhihadit“ kundėr liderėve muslimanė, kryengritjeve kundėr tyre pėr ndėrrimin e tyre me liderė qė do ta jetėsojnė kėtė dėshirė tė tyre...Ky ėshtė motivi dhe shkasi kryesor qė shty kėtė grup tė rinjsh tė ndėrmarrin akte tė dhunshme dhe kriminale duke mbytur njerėz tė pafajshėm, duke shkatėrruar institucione publike, duke hedhur nė ajėr ndėrtesa dhe ura, duke vrarė forcat e rendit tė sigurimit, duke mbytur ata qė janė nėn sigurinė e shteteve islame (dhimmijj-unė t), duke pėrhapur frike dhe shkaktuar panik tek qytetarėt dhe atdhetarėt e tyre...Por athua valle qėllimi i mirė e arsyeton mjetin e gabuar?! Kėta tė rinj e kanė gabuar rrugėn...ngase me kėto sjellje te pamatura i kanė sjellur Islamit mė shumė tė kėqija e probleme se sa tė mira e qetėsi.
Disa mendimtarė mendojnė se problemi qėndron nė keqkuptimin e Xhihadit, keqkuptimin e pozitės sė jomuslimaneve, keqkuptimin e marrėdhėnieve me jomuslimanėt qė jetojnė nė shtetin islam, keqkuptimin e ndėrrimit tė sė keqes me forcėe dhe keqkuptimin e ngritjes dhe kundėrshtimit tė liderėve...
Kapitulli II:
TERRORIZMI NDERMJET AKTUALITETIT DHE SHPRESES
(SHERIMI I KESAJ SEMUNDJEJE)
-I-
Pėrpjekjet e diplomateve dhe politikanėve pėr shuarjen e zjarrit tė dukurisė sė terrorizmit
Nė tėrė botėn janė mbajtur me dhjetėra seminare, takime dhe tubime si dhe janė shpenzuar pėr studime, hulumtime, punime dhe nisma shkencore me miliona dollarė pėr tė hulumtuar gjurmėt, shkaqet dhe motivet e terrorizmit pėr tė vazhduar mė pas me mėnyrėn e shėrimit tė kėsaj dukurie negative dhe shkatėrruese tė njerėzimit. 
Pas njė pėrpjekje tė madhe dhe njė studimi shkencor sistematik kanė deri tek disa rezultate, zgjidhje, rekomandime dhe propozime pėr ballafaqimin me kėtė dukuri dhe ērrėnjosjen e saj. Sipas asaj qė ka pėrmendur njė oficer i inteligjencės shtetėrore pėr Lindjen e Mesme, kėto rekomandime dhe fusha mund t’i pėrmbledhim nė fushat vijuese:
§         Rrugėt diplomatike,
§         ligjet penale,
§         mjete e vėzhgimit financiar,
§         forca ushtarake,
§         informacionet (sekrete).
Tė gjitha kėto mjete duhet tė funksionojnė tė sistemuara nė kėshilla nėn udhėheqje tė ministrive. Kėta mendojnė se shprehja „Luftim i terrorizmit“ pėrfshin pėrpjekjet e shumta tė shumė organizatave dhe agjencive shtetėrore. Lufta kundėr terrorizmit pėrfshin anėn diplomatike, e cila synon koordinimin e pėrpjekjeve tė huaja shtetėrore rreth kėsaj ēėshtjeje...sikur qė pėrfshin edhe procedurat financiare tė organizatave pėr ndalimin e pasurimit dhe furnizimit tė terroristėve. Ndonjėra, lufta kundėr terrorizmit d.t.th.: edhe pėrdorim tė fuqisė sė armatosur...
Tė ngjashme me kėto zgjidhje e rekomandime tė pėrmendura ishin edhe bazat e bashkėpunimit arab pėr luftė tė pėrbashkėt kundėr terrorizmit, dhe atė nė disa fusha:
Nė fushėn e sigurisė, pėrveē tjerash pėrmendėn marrėveshjen pėr pengimin e krimeve terroriste duke mos ua mundėsuar zhvillimin e pasurive tė tyre, duke arritur shpėrbėrjen e organizimeve pėr akte terroriste, etj. Prej pikave tė marrėveshjes sė luftės kundėr terrorizmit ishin edhe:
§         Arrestimi i terroristėve dhe gjykimi i tyre sipas ligjit kombėtar,
§         Siguria e madhe pėr personelin e fushės sė drejtėsisė kundėr krimeve,
§         Siguri tė madhe pėr burimet e informacioneve pėr krimet terroriste,
§         Ndihma pėr viktimat e terrorizmit,
§         Bashkėpunim ndėrmjet organeve tė shtetit dhe qytetarėve pėr luftė tė pėrbashkėt kundėr kėsaj dukurie, dhe
§         Nxitje pėr lajmėrim tė rasteve terroriste nė qendrat zyrtare tė shtetit, polici apo shėrbime tjera qofshin…
Edhe pse kam shumė respekt pėr kėto munde shtetėrore qė janė derdhur megjithatė ato disi janė tė zbehura pėr shkak se ata u interesuan ta shėrojnė problemin nga jashtė por jo edhe brendėsinė e tij, prej tė cilit edhe vet burojnė kėto ide dhe qasje ekstremiste. Mė konkretisht, ata anashkaluan zgjidhjen fetare ose ideore a kulturore pėr kėtė dukuri. Arsyeja e anashkalimit tė kėtij elementi qenėsor fshihet nė faktin se perceptimi i kėtyre zgjidhjeve, edhe pse i bėrė sipas frymės perėndimore, ėshtė bėrė nė mėnyrė tė pėrgjithshme duke pėrfshirė kėtu edhe muslimanėt, tė cilėt mund tė japin zgjidhje a opsione tjera pėr shėrimin e kėsaj dukurie. Duke patur parasysh dallimet fetare, zakonet, traditat dhe rrethanat shoqėrore, rekomandimet dhe opsionet e ofruara mė parė ndoshta janė tė vlefshme pėr vendet perėndimore por mund tė jenė tėrėsisht tė pavlefshme pėr vendet islame apo arabe. Se sa kanė funksionuar kėto zgjidhje dhe opsione shihet shumė qartė nė rritjen dhe zhvillimin e mėtejmė tė terrorizmit nė botė, qė me fjalė tjera, do tė thoshim se aspak nuk kanė shėnuar rezultate.
- II-
Rezultati i angazhimeve dhe pėrpjekjeve tė derdhura
Nga ajo qė sot shohim nė botė e qė qartė vėrteton praninė edhe mė tė madhe tė kėsaj dukurie nė tė gjitha shoqėritė botėrore themi se kėto pėrpjekje nuk ia kanė arritur qėllimit tė tyre kundėr kėsaj dukurie. I tėrė problemi-dėshtimi fokusohet nė mbėshtetjen vetėm nė faktorin njeri dhe ligjet e vėna prej tij si dhe nė anashkalimin e faktorit fetar dhe udhėzimit hyjnor pėr shėrim tė kėsaj sėmundjeje ngase Allahu e di mė sė miri se ēka i nevojitet njerėzimit. Thotė Allahu:
„ĆóįóĒ ķóŚśįóćõ ćóäś ĪóįóŽó ęóåõęó ĒįįųóŲöķŻõ ĒįśĪóČöķŃõ
A nuk e di Ai qė ka krijuar, kur dihet se Ai depėrton nė thellėsi tė sekreteve, i njeh hollėsitė“. ([35])
„ĆóŻóŪóķśŃó Ļöķäö Ēįįųåö ķóČśŪõęäó ęóįóåõ ĆóÓśįóćó ćóä Żöķ ĒįÓųóćóĒęóĒŹö ęóĒįĆóŃśÖö Ųó꜌šĒ ęóßóŃśåšĒ ęóÅöįóķśåö ķõŃśĢóŚõęäó
A mos kėrkojnė ata (ithtarėt e librit) fe, pos fesė sė shpallur nga All-llahu? E Atij i ėshtė dorėzuar gjithēka ka nė qiej e nė tokė, me dashje e pa dashje dhe tek Ai kthehen“. ([36])
Pra, as fetarisht por as racionalisht, nuk mund tė paramendohet njė shėrim i vetėm botėror pėr tė gjitha vendet dhe pėr tė gjithė njerėzit. Mentaliteti i njė tė riu amerikan ose evropian dallon nga mentaliteti i njė tė riu arab, e kėshtu me radhė.
- III-
Alternativa islame ėshtė ilaēi i vetėm i propozuar pėr zhdukjen e kėsaj dukurie
Alternativa islame e pėrmbledhur nė “Mesatarinė dhe ekuilibrin nė besimin, adhurimet, marrėdhėniet, mendimet dhe ēėshtjet tona si dhe largimin nga ekstremizmi, dhuna dhe agresiviteti me tė gjitha format dhe mėnyrat” ėshtė bari shėrues qė ne ia ofrojmė rinisė sonė dhe institucioneve tona.
Mesatarja nė Kur’anin Fisnik
Islami ėshtė njė fe e cila balancėn dhe ekuilibrin e kėrkon nė tė gjitha ēėshtjet fetare e tė jetės sė pėrditshme. Islami derisa urdhėron pėr adhurimin e sinqertė pėr Allahun, nė njėrėn anė, ai, nė anėn tjetėr, urdhėron qė vetes sonė, fėmijėve dhe familjeve tona, shoqėrisė dhe rrethit ku jetojmė, t’iu kushtojmė kohė dhe rėndėsi. Po kėshtu, jemi tė urdhėruar qė edhe botėn e pėrtejme, Ahiretin, tė mos e harrojmė sikur qė fatin tonė prej kėsaj bote nuk e harrojmė. Allahu, po ashtu, nėpėrmjet gjuhės sė tė dėrguarit tė Tij, ndaloi nga vetmia pėr adhurim dhe largimi nga martesa e xhihadi. Le ta shikojmė sė bashku kėtė ajet kur’anor se si Allahu qortoi dhe ndaloi ithtarėt e librit, te krishterėt dhe ēifutėt, nga kjo dukuri fetare e dhunshme, pra dukuria e ekstremizmit e iu tha:
„ķóĒ Ćóåśįó ĒįśßöŹóĒČö įĒó ŹóŪśįõęĒś Żöķ Ļöķäößõćś ęóįĒó ŹóŽõęįõęĒś Śóįóģ Ēįįųåö ÅöįĒųó ĒįśĶóŽųö ÅöäųóćóĒ ĒįśćóÓöķĶõ ŚöķÓóģ ĒČśäõ ćóŃśķóćó ŃóÓõęįõ Ēįįųåö ęóßóįöćóŹõåõ ĆóįśŽóĒåóĒ Åöįóģ ćóŃśķóćó ęóŃõęĶń ćųöäśåõ ŻóĀćöäõęĒś ČöĒįįųåö ęóŃõÓõįöåö ęóįĒó ŹóŽõęįõęĒś ĖóįĒóĖóÉń ĒäŹóåõęĒś ĪóķśŃšĒ įųóßõćś ÅöäųóćóĒ Ēįįųåõ ÅöįóÜåń ęóĒĶöĻń ÓõČśĶóĒäóåõ Ćóä ķóßõęäó įóåõ ęóįóĻń įųóåõ ćóĒ Żöķ ĒįÓųóćóĒęóĒŹ ęóćóĒ Żöķ ĒįĆóŃśÖö ęóßóŻóģ ČöĒįįųåö ęóßöķįĒš
O ithtarėt e librit, mos teproni nė fenė tuaj dhe mos thuani tjetėr gjė pėr All-llahun, pėrveē asaj qė ėshtė e vėrtetė. Mesihu, Isa, bir i Merjemes, ishte vetėm i dėrguar i All-llahut. Ishte fjalė e Tij (bėhu) qė ia drejtoi Merjemes dhe ishte frymė (shpirt) nga Ai. Besojeni pra All-llahun dhe tė dėrguarin e Tij e mos thoni: "Tre" (trini). Pushoni (sė thėni), se ėshtė mė mirė pėr ju. All-llahu ėshtė vetėm njė All-llah; larg qoftė asaj qė Ai tė ketė fėmijė. Ē'ka nė qiej dhe ē'ka nė tokė ėshtė vetėm e Tij. Mjafton qė All-llahu ėshtė planifikues i pavarur“. ([37])
Derisa ēifutė nė librat e tyre tė shenjta kanė fshirė pothuajse tėrė aspektin shpirtėror, botės sė pastajme nuk i kanė lėnė vend, premtimet dhe kėrcėnimet i kanė pėrkufizuar vetėm nė kėtė botė, tė krishterėt nė Ungjill kanė bėrė njė ftesė tė madhe pėr eliminimin dhe zhdukjen e vlerės sė kėsaj dunjaje. Nėse e lexon me vėmendje vėren se sikur njeriu, sipas kėtij libri, nuk ka hise nė dunja, se tė mirat e kėsaj bote nuk janė pėr ty, se ti nuk ke asnjė obligim ndaj vetes sate se ti nė ndėrtimin dhe mbarėvajtjen e kėsaj bote nuk ke asnjė rol...Jezusi, kinse, i paskėsh thėnė njė tė riu qė besoi nė tė: „Nėse dėshiron tė jesh besimtar i kompletuar shko dhe shit ēdo gjė qė posedon dhe jepja tė varfėrve e pastaj eja dhe pasomė mua.“ Nxėnėsve tė tij iu kishte thėnė: „Ju mos hulumtoni dhe mos u interesoni pėr gjėrat qė hani e pini ngase besimtarėt nuk veprojnė kėshtu“. 
Tė kthehemi tek Kur’ani dhe tė shohim se ēka synohet me „Mesatari“? Cilat janė botėkuptimet dhe aludimet e kėsaj shprehjeje? Tė shtjellojmė sė bashku disa ajete kur’anore me komente adekuate prej disa komentatorėve tė shquar qė tė shohim mė pas madhėshtinė e Kur’anit Fisnik dhe stilin e pakrahasueshė m tė tij pėrkitazi me kėtė ēėshtje. Thotė Allahu:
„Ćóćś ŹõŃöķĻõęäó Ćóä ŹóÓśĆóįõęĒś ŃóÓõęįóßõćś ßóćóĒ ÓõĘöįó ćõęÓóģ ćöä ŽóČśįõ ęóćóä ķóŹóČóĻųóįö ĒįśßõŻśŃó ČöĒįÅöķćóĒäö ŻóŽóĻś Öóįųó ÓóęóĒĮ ĒįÓųóČöķįö
A doni ta pyetni Tė dėrguarin tuaj sikurse u pyet mė parė Musai. Ai qė e ndėrron besimin me mosbesim, ai tanimė e ka humbur rrugėn e drejtė“. ([38])
„Žõįś åóįś ĆõäóČųöĘõßõć ČöŌóŃųņ ćųöä Šóįößó ćóĖõęČóÉš ŚöäĻó Ēįįųåö ćóä įųóŚóäóåõ Ēįįųåõ ęóŪóÖöČó Śóįóķśåö ęóĢóŚóįó ćöäśåõćõ ĒįśŽöŃóĻóÉó ęóĒįśĪóäóĒŅöķŃó ęóŚóČóĻó ĒįŲųóĒŪõęŹó ĆõęśįóÜĘößó ŌóŃųń ćųóßóĒäĒš ęóĆóÖóįųõ Śóä ÓóęóĒĮ ĒįÓųóČöķįö
Thuaj: "A t'ju lajmėroj pėr njė tė keqe (tė zezė) mė tė dėmshme (nga ajo e metė qė na e shihni) si dėnim nga All-llahu? (Ajo ėshtė) Mallkimi i atij qė e mallkoi All-llahu dhe hidhėrimi ndaj tij, qė disa prej tyre i shndėrroi nė majmunė e nė derra, e i bėri adhurues tė djallit. Tė tillėt janė nė pozitė mė tė keqe dhe mė tė humburit prej rrugės sė drejtė“. ([39])
„Žõįś ķóĒ Ćóåśįó ĒįśßöŹóĒČö įĒó ŹóŪśįõęĒś Żöķ Ļöķäößõćś ŪóķśŃó ĒįśĶóŽųö ęóįĒó ŹóŹųóČöŚõęĒś ĆóåśęóĒĮ Žóęśćņ ŽóĻś ÖóįųõęĒś ćöä ŽóČśįõ ęóĆóÖóįųõęĒś ßóĖöķŃĒš ęóÖóįųõęĒś Śóä ÓóęóĒĮ ĒįÓųóČöķįö
Thuaju: "O ithtarė tė librit, mos e teproni nė fenė tuaj jashtė tė vėrtetės dhe mos shkoni pas epsheve tė njė populli tė mėparshėm qė ka humbur, qė ka shkaktuar humbjen e shumė tė tjerėve dhe qė u largua nė tėrėsi prej rrugės sė drejtė“. ([40])
„ķóĒ ĆóķųõåóĒ ĒįųóŠöķäó ĀćóäõęĒ įóĒ ŹóŹųóĪöŠõęĒ ŚóĻõęųöķ ęóŚóĻõęųóßõćś ĆóęśįöķóĒĮ ŹõįśŽõęäó Åöįóķśåöć ČöĒįśćóęóĻųóÉö ęóŽóĻś ßóŻóŃõęĒ ČöćóĒ ĢóĒĮßõć ćųöäó ĒįśĶóŽųö ķõĪśŃöĢõęäó ĒįŃųóÓõęįó ęóÅöķųóĒßõćś Ćóä ŹõÄśćöäõęĒ ČöĒįįųóåö ŃóČųößõćś Åöä ßõäŹõćś ĪóŃóĢśŹõćś ĢöåóĒĻšĒ Żöķ ÓóČöķįöķ ęóĒČśŹöŪóĒĮ ćóŃśÖóĒŹöķ ŹõÓöŃųõęäó Åöįóķśåöć ČöĒįśćóęóĻųóÉö ęóĆóäóĒ ĆóŚśįóćõ ČöćóĒ ĆóĪśŻóķśŹõćś ęóćóĒ ĆóŚśįóäŹõćś ęóćóä ķ󯜌óįśåõ ćöäßõćś ŻóŽóĻś Öóįųó ÓóęóĒĮ ĒįÓųóČöķįö
O ju qė besuat, nėse keni dalė (prej vendlindjes) pėr hir tė luftės pėr rrugėn Time, duke kėrkuar kėnaqėsinė Time ndaj jush, mos e zini mik armikun Tim dhe armikun tuaj, duke shprehur ndaj tyre dashuri, kur dihet se ata mohuan tė vėrtetėn qė u erdhi juve. Ata e dėbojnė tė dėrguarin dhe ju, sepse i besoni All-llahut, Zotit tuaj, e ju fshehurazi u ofroni miqėsi, po Unė mė sė miri e di atė qė e keni fshehur dhe atė qė e keni publikuar. Ai qė punon ashtu nga pala juaj, ai e ka humbur rrugėn e drejtė“. ([41])
Dijetarėt si, Taberiu, Kurtubiu, Ibni Kethiri, e tė tjerė, nė koment tė kėtyre ajeteve, respektivisht tė „Rrugės sė drejtė“, nė ajetin e parė dhe komenteve tė pėrgjithshme nė ajetet vijuese kanė thėnė: „Rruga mė e qėlluar“, „humbje nga rruga e vėrtet“, „humbje e rrugės sė Muhammedit, alejhi’s selam“, „dalje nga rruga e sė drejtės dhe devijimi e lajthitja nė rrugė tė mashtrimit dhe humbjes“.
Ajo qė pėrfitojmė nga ajetet kur’anore ėshtė se ilaēi i propozuar pėr kėtė sėmundje ėshtė „Mesataria dhe largimi nga dukuria e ekstremizmit dhe radikalizmit fetar“.
Kur’ani na fton nė mbajtjen pėr kėtij parimi duke na pėrkujtuar se ne, pikėrisht nė bazė tė kėtij parimi, u shquam si populli mė i mirė i dalė nė sipėrfaqe tė tokės. Ne si popull mesatar, popull i balancuar, me urdhėrimin pėr tė mirė dhe ndalimin nga e keqja si dhe me besimin nė Allahun Njė, merituam njė ofiq tė tillė. Islami ėshtė fe e maturisė, tolerancės, dhe siē thotė Allahu:
“ęóßóŠóįößó ĢóŚóįśäóĒßõćś ĆõćųóÉš ęóÓóŲšĒ įųöŹóßõęäõęĒś ŌõåóĻóĒĮ Śóįóģ ĒįäųóĒÓö ęóķóßõęäó ĒįŃųóÓõęįõ Śóįóķśßõćś ŌóåöķĻšĒ
Dhe ashtu (siē ju udhėzuam nė fenė islame) Ne u bėmė juve njė pupull tė drejtė (njė mes tė zgjedhur) pėr tė qenė ju dėshmitarė (nė ditėn e gjykimit) ndaj njerėzve, dhe pėr tė qenė i dėrguari dėshmitar ndaj jush...”. ([42])
Islam fton nė mesatari dhe maturi edhe nė shpenzim pėr tė tjerėt. Pėr ta ruajtur kėtė parim Islami neve nuk na lejon qė pasurinė tonė ta shpenzojmė e harxhojmė ashtu siē na teket neve. Thotė Allahu:
“ęóĒįųóŠöķäó ÅöŠóĒ ĆóäŻóŽõęĒ įóćś ķõÓśŃöŻõęĒ ęóįóćś ķ󎜏õŃõęĒ ęóßóĒäó Čóķśäó Šóįößó ŽóęóĒćšĒ
Edhe ata qė kur shpenzojnė nuk e teprojnė e as nuk janė dorėshtrėnguar, por mbajnė mesataren e janė tė matur”. ([43])
Mesatarja ishte metodologji profetike tė cilėn e ushtronin profetėt edhe nė adhurimin e tyre pėr Allahun. Ata jetonin nė mes frikės pėr ndėshkim dhe shpresės pėr falje. Thotė Allahu:
“Åöäųóåõćś ßóĒäõęĒ ķõÓóĒŃöŚõęäó Żöķ ĒįśĪóķśŃóĒŹö ęóķóĻśŚõęäóäóĒ ŃóŪóČšĒ ęóŃóåóČšĒ ęóßóĒäõęĒ įóäóĒ ĪóĒŌöŚöķäó
...Ata pėrpiqeshin pėr punė tė mira, Na luteshin duke shpresuar dhe duke u frikėsuar, ishin respektues ndaj Nesh”. ([44])
Nėse studiojmė tekstet profetike dhe biografinė e Muhammedit, alejhi’s selam do tė shohim se ai ishte njė predikues i madh i kėtij programi hyjnor, madje edhe nga vet praktiken e tij reflektonte njė ftesė e tillė. Ai, alejhi’s selam, hante por edhe agjėronte, martohej, e adhuronte Allahun por edhe pushonte, vizitonte fqinje e tij, ēifutė e tė krishterė, kishte raporte edhe me hipokritėt nga radhėt e muslimanėve…Bazuar nė kėtė, muslimani duhet ta gjej mesataren ndėrmjet konservatorėve dhe modernistėve, politikanėve muslimanė me edukatė islame dhe atyre qė mohojnė tėrėsisht politikėn me pretekst tė angazhimit vetėm pėr edukim dhe vetėdijesim tė muslimanėve, duke mos ditur asgjė pėr gjėrat rreth tyre dhe gjėrat qė e kėrcėnojnė Islamin, mesatar ndėrmjet atyre qė thithin kulturėn perėndimore pa asnjė kusht dhe nė mes atyre qė mohojnė atė me ēdo kusht, e kėshtu me radhė.
Mesatarja nė traditėn profetike
Shprehjet e Muhammedit, alejhi’s selam dhe dijetarėve nga gjeneratat e para pėr nevojėn e mbajtjes pėr kėtij parimi, pra mesatarisė, janė tė shumta e tė ndryshme. Gjatė hulumtimit tonė qė ua bėmė teksteve profetike pamė se nė mesin e shumė shprehjeve me te cilat shprehet njė parim i tille janė edhe kėto:
“įķųöäęä åķųöäęä
Tė butė e transparentė (lehtėsues)” ([45]),
“ęÓĻųöĻęĒ ęŽĒŃČęĒ
Kėrkoni me veprat tuaja tė drejtėn (dhe pėrmbyllni ato me tė mira si) dhe gjejeni mesataren (nė tė gjitha ēėshtjet e ikni nga ekstremizmi)”([46]),
“ ę įä ķŌĒĻųó ĒįĻķäó ĆĶĻń ÅįĒ ŪįČóåõ
Askush nuk do tė mundohet ta sfidojė kėtė fe (ngarkojė veten prej kėsaj feje me atė qė nuk mundet) e qė nuk do tė dėshtojė”, ([47])
“įßäķ ĆÕęć ę ĆŻŲŃ
Unė agjėroj por edhe ka ditė qė pushoj e nuk agjėroj”. ([48]).
Ndėrsa prej shprehjeve tė dijetarėve tė gjeneratės sonė tė parė do tė veēonim:
“įĒ ÅŻŃĒŲó ęįĒ ŹŻŃķŲó
Nuk ka tejkalim kufijsh (tė normales) por as lėshime”,
“ĒįĒŽŹÕĒĻ Żķ ĒįŲĒŚÉ
Mesatari nė adhurim”,
“ŃŻŚ ĒįÅÕŃ Śä åŠå ĒįĆćÉ
Largimi i sė keqes nga ky ummet” , etj.
Muhammedi, alejhi’s selam sikur qė pėrmendi tė mirat e mbajtjes pėr kėtij parimi, ai po ashtu paralajmėroi edhe rreziqet e ekstremizmit, radikalizmit dhe pėrfundimin-rezultat in e keq tė tyre. Prej kėtyre ne do tė pėrmendim:
- Shkatėrrimi i ekstremistėve. Muslimi transmeton se Muhammedi, alejhi’s selam ka thėnė tri herė:
“åóįóßó ĒįśćõŹóäóŲųöŚõęäó
Janė shkatėrruar ata qė nė fjalėt dhe veprat e tyre kalojnė kufijtė e normales”.
- Rreziku nga monotonia nė adhurim. Buhariu transmeton nė Sahihun e tij tregimin e Zejnebes se ajo kishte lidhur njė litar n xhami n mes dy shtyllave. Kur hyri Muhammedi, alejhi’s selam dhe e pa tha: Cka ėshtė ky litar? Eshtė litari i Zejnebes. Kur kotet ajo mbahet pėr kėtij litari qė tė mos flejė dhe tė vazhdojė nė adhurim- sqaruan ata qė ishin ne xhami. Jo, gabim ėshtė kjo, zgjidheni kėtė litar. Faluni aq sa e ndieni veten tė ēlodhur dhe tė pushuar e kur t’iu merr gjumi pushoni-flini- tha Muhammedi, alejhi’s selam“.
- Mesatarja edhe nė ēėshtjet personale. Transmetohet nga Enesi i cili thotė: “Tre njerėz prej tė afėrmve erdhėn nė shtėpitė e grave tė Pejgamberit, alejhis selam dhe pyetėn pėr ibadetin e tij. Pasi morėn pėrgjigje, atyre iu duk se kjo ėshtė pak dhe thanė: “Ku jemi ne e ku ėshtė Pejgamberi, alejhis selam. All-llahu atij ia ka falur tė gjitha mėkatet e mėparshme dhe ato tė ardhshmet”. Njėri prej tyre tha: “Sa mė pėrket mua, unė gjith­njė tėrė natėn do tė falem”. I dyti tha: “Unė vazhdimisht do tė agjė­roj”. I treti tha: “Unė do tė izolo­hem prej grave dhe kurrė nuk do tė martohem”. Kur vjen i Dėrguari i All-llahut u thotė: “A jeni ju qė keni thėnė kėtė dhe kėtė? Sa mė pėrket mua, pasha All-llahun, unė jam mė i drojtur dhe mė i devotshėm ndaj All-llahut se sa ju, por unė agjėroj dhe ha, falem dhe flej, dhe bėj jetė bashkėshortore! Kush largohet nga Sunneti im, ai nuk mė pėrket mua”. ([49])
- Mesatarja nė ēėshtjet-jetėn bashkėshortore. Kėtė gjė mė sė miri e sqaron tregimi i Ebu Derdasė me Selmanin, Allahu qofte i kėnaqur me ta. Avn b. Ebi Xhuhajfe rrėfen nga babai i tij se Pejgamberi, alejhi’s selam kishte vėllazėruar Selmanin dhe Ebu Derdanė. Njė ditė Selmani e vizitoi Ebu Derdanė dhe e pa Ummu Derdanė me rroba pune (jo rroba zbukurimi).
-Cfarė ke oj Ummu Derda?- pyeti Selmani.
-Vėllai yt, Ebu Derdaja, sikur ka harruar dynjanė- u pėrgjigj ajo.
Erdhi Ebu Derdaja dhe pėrgatiti ca ushqim.
-Ha!- tha Ebu Derdaja.
Unė nuk do tė ha derisa tė hash edhe ti- nguli kėmbė Selmani.
Filloi Ebu Derdaja tė haje (prishi agjėrimin). Kur erdhi nata Ebu Derdaja u bė gati tė falej ndėrsa Selmani i tha: Fli.
Fjeti Ebu Derdaja. Pak mė vonė u bė gati tė ēohej por Selmani prapė i tha: Fli. Dikur kah fundi i natės Selmani i tha: Ngritu tash. U falėn bashkė, dhe me atė rast Selmani ia dha njė kėshillė tė madhe Ebu Derdasė:
“Åöäųó įöŃóČųößó Śóįóķśßó ĶóŽųšĒ ęóįöäóŻśÓößó Śóįóķśßó ĶóŽųšĒ ęóįöĆóåśįößó Śóįóķśßó ĶóŽųšĒ ŻóĆóŚśŲö ßõįųó Šöķ ĶóŽųņ ĶóŽųóåõ
Ti ke obligim ndaj Allahut (me adhurim), ndaj vetes (me pushim), ndaj familjes (me pėrmbushje tė nevojave tė tyre), dhe secilit jepja tė drejtėn e vet”.
Ai shkoi dhe e informoi Muhammedin, alejhi’s selam pėr kėtė. Pejgamberi, alejhi’s selam tha:
“ÕóĻóŽó ÓóįśćóĒäõ
Tė vėrtetėn e ka thėnė Selmani!”. ([50])
- Mesatarja nė marrėdhėniet shoqėrore. Imam Bejhekiu pėrmend se Hasani ka thėnė: “Duani me maturi dhe urreni me maturi ngase disa njerėz tejkaluan kufijtė nė dashuri e u shkatėrruan sikur qė u shkatėrruan tė tjerėt qė kaluan normalen nė urrejtjen e tyre. Pra bėhu mestar - i matur edhe nė dashuri por edhe nė urrejtje”.
Nga tekstet e lartpėrmendura pėrfundojmė-konkludoj mė se nėse e duam shpėtimin dhe sigurinė nė kėtė dhe botėn tjetėr, patjetėr dhe nė mėnyrė tė prerė duhet tė mbahemi pėr parimit tė mesatarisė nė jetėn tonė fetare, shoqėrore dhe personale. Ky ėshtė urdhėr i prerė dhe obligim individual (farz ajn).
-IV-
Disa rrugė dhe metoda tė suksesshme pėr shėrimin e dukurisė sė terrorizmit
Analistėt kanė konkluduar se dukuritė shoqėrore qė nuk shėrohen apo trajtohen nė rrėnjėt e tyre dhe shkaqet e shfaqjes se tyre, rishfaqen pėrsėri. Terrorizmi nuk mund tė zhduket pėrderisa tė mos zhduken shkaqet e tij tė vėrteta dhe rrėnjėt e tij ideore. Ne nuk do tė mund ta zhdukim dukurinė e dhunės dhe terrorizmit pėrderisa tė mos zhytemi nė beteja ideologjike dhe kulturore me kėta njerėz ngase kultura ėshtė ajo qė nėn vello tė fesė ua lejon dhe arsyeton mbytjet qė bėjnė. Nė vijim, me lejen e Allahut, do tė pėrmendim rrugėt mė tė rėndėsishme qė ndihmojnė nė ērrėnjosjen e kėsaj dukurie tė egėr shoqėrore:
Patjetėr duhet bėrė riformulimin- rihartimin e  botėkuptimeve fetare nė shoqėritė arabe dhe islame. Parimet fetare duhet tė zhvishen nga ēdo element i dhunės, ekstremizmit dhe urrejtjes.
Pėrforcimin e parimeve te dialogut, tolerancės dhe pranimit te tjetrit, qofte me mendim qoftėedhe me ekzistence tė tij.
Siguria shoqėrore nuk mund tė garantohet pėrderisa tė mos garantohet edhe siguria dhe ruajtja e sė drejtės nė mendim dhe shkence, liri e barazi.
Terrorizmi ėshtė si pjellė e lėshimeve tė mėdha nė ēėshtjet ekonomike dhe shoqėrore si dhe tė dhunės andaj duhet realizuar njė drejtėsi pėr tė gjitha shtresat e shoqėrive tona.
Dallimet nė mendime, ide dhe medh’hebe nuk pėrcaktojnė edhe ndarjen nga kolektivi dhe jetesa e pėrbashkėt.
Islami na urdhėron qė individėt dhe shoqėrinė t’i pastrojmė nga urrejtja e cila buron nga zilia dhe shpirtvrazhdė sia, dhe tė gjithė, tė bashkuar, tė qėndrojmė stoik pėrballė ēdo shtrėngate qė fryn nga kulturat qė ushqejnė dhe rrisin urrejtjen, zilinė, mėrinė dhe pėrēarjen ideore apo fetare.
Meqė motivet e terrorizmit burojnė nga shumė kroje, si ai i edukimit, shpirtėrori, ideori, morali, shoqėrori, ekonomiku, sigurimi i brendshėm dhe i jashtėm, trajtimi jonė pėr kėtė sėmundje patjetėr se duhet t’i pėrfshijė edhe kėto aspekte.
Mjetet e informimit duhet ta tregojnė dhe shfaqin njė transparencė tė ekspeditave perėndimore karshi plan programeve fetare nė shoqėritė tona islame nė mėnyrė qė kjo tė mos jetė shkak qė kėta tė rinj si kundėr reagim tė kryejnė gjėra tė tilla.
Njė trajtim mjekėsor dhe psikologjik i madh duhet kushtuar atyre luftėtarėve qė janė kthyer nga vatra tė luftės. Ata atje janė ushqyer me idetė se xhihadi ėshtė bazė e jetės derisa paqja ėshtė pėrjashtim nga rregulli dhe se jeta pa xhihad e humb domethėnien e saj.
Nuk guxojmė ta anashkalojmė rolin negativ qė luajnė disa teatro, kinema dhe klube tė natės nė vendet dhe shoqėritė islame. Disa hotele janė tė njohura pėr punėt e ndyra qė ushtrojnė, dhe nė njė apo mėnyrė tjetėr, bėhen shkak qė tė jenė caqe tė sulmeve tė tė rinjve muslimanė, qė nuk mund ta pėrmbajnė veten para dukurive tė tilla. Qė tė mos i fryjmė zjarrit me shumė duhet penguar zhvillimin dhe ushtrimin e lirshėm tė kėtyre profesioneve famėkeqe nė hotelet tona.
Dukuritė negative qė janė shfaqur nė shoqėritė tona, si: papunėsia, kamata, ngritja e ēmimeve, kushtet e rėnda pėr jetesė, ndihmat e ulėta sociale, varfėria e skajshme, etj, shpeshherė bėhen shkaqe qė viktimat e tyre tė ngritėn kundėr dhe tė shkaktojnė trazira e rrėmuja nė vend. Andaj, pėr tė mos ndodhur me e keqja, duhet qė tė ofrohen kushte mė tė mira pėr jetesė, tė ofrohen mundėsi punėsimi, shkollimi, shėrimi, etj.
Duhet luftuar racizmi me tė gjitha format dhe ngjyrat e tij. Duhet pajtuar njerėzit duke flakur mosmarrėveshjet prind-fėmije, burrė-grua, vėlla-vėlla, etj.
Rregull bazė pėr kėtė mbetet se zjarri me zjarr nuk shuhet, dhuna me dhunė nuk ndalet, kėshtu qė mbetet shėrimi i mendimit me mendim, idesė me ide, ēfarėdo qė tė jetė ajo; e devijuar apo e pabazė.
***
„Åöäųó Żöķ Šóįößó įóŠößśŃóģ įöćóä ßóĒäó įóåõ ŽóįśČń Ćóęś ĆóįśŽóģ ĒįÓųó朌ó ęóåõęó ŌóåöķĻń
Nė tė gjitha kėto, pėr atė qė ka mendje tė shėndoshė dhe qė i ka vėnė veshin me vėmendje, ka argumente“. (Kaf, 37)
Pėrshėndetjet qofshin mbi Muhammedin, familjen, shokėt dhe tė gjithė pasuesit e tij!
Lutja jone e fundit ėshtė:
Falėnderimi i takon Allahut, Zotit tė botėve!
Pėrshtati nė shqip: Sedat G. ISLAMI
4 nėntor 2007, e diele
Vushtrri, Kosovė


--------------------------------------------------------------------------------

[1] el-Enfale, 25
[2] err-Rrum, 41
[3] el-Maide, 78-79
[4] Ali Imran, 110
[5] Gafir, 29
[6] el-A’rafe, 116
[7] el-A’rafe, 154
[8] el-Bekare, 40
[9] el-Enfale, 60
[10] el-A’rafe, 116
[11] el-Hashr, 13
[12] el-Enbija, 90
[13] et-Teube, 34
[14] el-Maide, 82
[15] et-Teube, 31
[16] el-Hadid, 27
[17] Hadithi ėshtė autentik. Shih: Sahihu’l kelimi’t tajjibi, 26/41. Shėnim i pėrkthyesit.
[18] el-Maide, 27
[19] el-Bekare, 91
[20] Ali Imran, 112
[21] el-Maide, 32
[22] el-Enfale, 61
[23] Junus, 25
[24] en-Nisa, 128
[25] el-Huxhurat, 9
[26] el-Maide, 2
[27] Imam Neveviu ka pėrmendur nė kuptim tė kėsaj fjale dy domethėnie: Nuk di se pėr ēka lufton, dhe lufton pėr fanatizėm. Pėrkthyesi.
[28] Sherhu suneni’n Nesaijj. Pėrkthyesi.
[29] Transmeton Ebu Davudi nė Sunenin e tij ndėrsa Albani ne Sahihu ve daifu suneni Ebi Davud, 5004, e ka cilėsuar si autentik. Pėrkthyesi.
[30] Transmetojnė Buhariu dhe Muslimi
[31] en-Nahl, 125
[32] Ali Imran, 159
[33] el-Huxhurat, 12
[34] Buhariu
[35] el-Mulk, 14
[36] Ali Imran, 83
[37] en-Nisa, 171
[38] el-Bekare, 108
[39] el-Maide, 60
[40] el-Maide, 77
[41] el-Mumtehine, 1
[42] el-Bekare, 143
[43] el-Furkan, 67
[44] el-Enbija, 90
[45] Buhariu
[46] Transmeton Buhariu ndersa pėrkthimi i hadithit ėshtė bėrė bazuar nė Tuhfetu’l ahvedhijj, komentin e Sunenit tė Tirmidhiut, hadithi nr.: 2067
[47] Transmeton Buhariu. Nė koment tė kėtij hadithi tė shėnuar te Sherhu suneni’n Nesaijj, hadithi nr.: 4948, nė mes tjerash qėndron: Nė veprat tuaja ndiqeni mesataren e as mos bėni lėshime por as mos kaloni nė ekstravagancė . Pėrkthyesi.
[48] Buhariu
[49] Transmetim unanim
[50] Sahihu’l Buhari, pj. 4, f. 76